Zaćma (katarakta) – przyczyny, objawy, leczenie. Na czym polega operacja zaćmy?

Wraz z wiekiem obserwujemy naturalne pogorszenie wzroku. Proces ten może być jednak związany również z chorobą, jaką jest zaćma. W jej przebiegu zmiany postępują powoli i stopniowo, co sprawia, że wielu pacjentów przez długi czas nie szuka pomocy. Zaćma jest jedną z najczęstszych przyczyn pogorszenia widzenia na świecie oraz główną przyczyną odwracalnej ślepoty. Szacuje się, że choruje na nią około 94 milionów osób.

1. Czym jest zaćma?
2. Pierwsze objawy zaćmy
3. Jak wygląda diagnostyka zaćmy?
4. Leczenie zaćmy
5. Operacja zaćmy i rodzaje soczewek wewnątrzgałkowych
6. Zaćma starcza u pacjenta – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie są rodzaje zaćmy,
• jakie są jej objawy,
• czy zaćma może się cofnąć.

Współczesna okulistyka pozwala skutecznie leczyć zaćmę, a operacja zaćmy jest obecnie jednym z najczęściej wykonywanych zabiegów okulistycznych. Podczas operacji zmętniała naturalna soczewka zostaje usunięta, a w jej miejsce wszczepiana jest sztuczna soczewka wewnątrzgałkowa, dobrana do indywidualnych potrzeb pacjenta. Zabieg zazwyczaj nie wymaga długiej rekonwalescencji, a proces gojenia przebiega stosunkowo szybko. Warto jednak pamiętać, że nieleczona zaćma może prowadzić do znacznego pogorszenia widzenia, a w zaawansowanych przypadkach nawet do całkowitej utraty wzroku, co znacząco wpływa na jakość życia.

Czym jest zaćma?

Zaćma (katarakta) to zmętnienie soczewki oka, które prowadzi do stopniowego pogorszenia ostrości wzroku, zwiększonej wrażliwości na olśnienie oraz jednoocznego podwójnego widzenia. Soczewka oka odgrywa kluczową rolę w procesie widzenia – odpowiada za skupianie światła na siatkówce oraz zmianę kształtu (akomodację), co umożliwia widzenie z różnych odległości.

Zaćmę rozpoznaje się częściej u kobiet niż u mężczyzn, co jest związane z dłuższą średnią długością życia kobiet.

Jakie są rodzaje zaćmy?

Ze względu na przyczynę powstania zaćmę dzielimy na:

• wrodzoną – może być obecna od urodzenia lub rozwinąć się we wczesnym dzieciństwie;
• nabytą – rozwija się w ciągu życia, a w jej obrębie wyróżnia się zaćmę:
  • związaną z wiekiem (starczą) – najczęstsza postać zaćmy, która wiąże się z procesem starzenia się organizmu;
  • pourazową – powstaje w następstwie urazów oka;
  • powikłaną – rozwija się w przebiegu innych chorób (np. cukrzycy);
  • polekową – może być efektem długotrwałego stosowania leków sterydowych;
  • popromienną – będąca skutkiem ekspozycji na promieniowanie.

Ze względu na lokalizację zmętnienia w soczewce wyróżnia się:

• zaćmę jądrową – obejmuje centralną część soczewki, często powoduje pogorszenie widzenia do dali przy względnie dobrym widzeniu z bliska;
• zaćmę korową – zmętnienia zlokalizowane są w obwodowej części soczewki, a objawy pojawiają się, gdy zmętnienia obejmują oś optyczną, co może zależeć m.in. od szerokości źrenicy;
• zaćmę podtorebkową tylną – zmętnienie występuje w tylnej części soczewki, zwykle w osi optycznej. Nawet we wczesnym stadium może powodować znaczne pogorszenie widzenia i częściej niż inne typy występuje u osób młodszych.

Ze względu na stopień zaawansowania zaćmę dzielimy na:

• początkową,
• niedojrzałą,
• dojrzałą,
• przejrzałą.

Przyczyny zaćmy

Podłoże zaćmy jest wieloczynnikowe, dlatego nie można wskazać jednej konkretnej przyczyny. Najczęściej schorzenie to jest związane z wiekiem – dochodzi wówczas do zmian metabolicznych w soczewce, które prowadzą do zmian w strukturze białek. Skutkuje to zaburzeniem załamywania światła, utratą przejrzystości soczewki oraz pogorszeniem ostrości widzenia.

W przypadku zaćmy wrodzonej przyczyny mogą być dziedziczne lub wynikać z działania określonych czynników w czasie ciąży. Należą do nich m.in. infekcje przebyte przez matkę takie jak różyczka, zakażenie wirusem cytomegalii (CMV) czy wirusem opryszczki. Istotną rolę odgrywają również toksoplazmoza oraz wrodzone choroby metaboliczne (np. galaktozemia). Zaćma częściej występuje także u dzieci z zespołem Downa.

Wśród czynników predysponujących do rozwoju zaćmy wymienia się:

• wiek,
• zaburzenia metaboliczne (w tym cukrzyca typu 1 i 2, nadczynność przytarczyc, choroby tarczycy),
• atopowe zapalenie skóry (AZS),
• nadużywanie alkoholu i palenie tytoniu,
• przewlekłą ekspozycję na promieniowanie UV.

Zaćma może być również następstwem urazów oraz zabiegów chirurgicznych w obrębie gałki ocznej, a także stosowania niektórych leków, zwłaszcza glikokortykosteroidów (GKS) – zarówno miejscowych, jak i ogólnoustrojowych.

Pierwsze objawy zaćmy

Głównym objawem zaćmy jest stopniowe pogorszenie ostrości wzroku. Pacjenci często zgłaszają również nadwrażliwość na światło, występowanie tzw. halo wokół źródeł światła oraz pogorszenie widzenia po zmroku.

Może pojawić się również podwójne widzenie w jednym oku, a także zmiany w postrzeganiu kolorów – obraz staje się bardziej wyblakły lub przybiera żółtawe zabarwienie. Nieleczona zaćma może prowadzić do znacznej utraty wzroku.

Jak wygląda diagnostyka zaćmy?

Diagnostyka zaćmy rozpoczyna się od dokładnego wywiadu lekarskiego. Kluczową informacją jest stopniowe, postępujące pogarszanie się ostrości wzroku oraz obecność objawów takich jak olśnienie, widzenie halo czy pogorszenie widzenia po zmroku.

Podstawą rozpoznania zaćmy jest badanie okulistyczne. Może ono obejmować:

• ocenę ostrości wzroku przy użyciu tablicy okulistycznej;
• badanie oka w lampie szczelinowej, które pozwala na bezpośrednią ocenę zmętniałej soczewki;
• badanie dna oka, często po rozszerzeniu źrenicy;
• badanie odblasków z dna oka (test Brücknera) – proste i szybkie badanie za pomocą oftalmoskopu (stosowanego głównie u dzieci).

W diagnostyce zaćmy istotne jest również różnicowanie z innymi chorobami oczu, które mogą powodować pogorszenie widzenia. Należą do nich m.in.: jaskra, zwyrodnienie plamki żółtej (AMD), retinopatia cukrzycowa, zanik nerwu wzrokowego czy choroby rogówki.

Leczenie zaćmy

W przypadku zaćmy wrodzonej lekarz pierwszego kontaktu zazwyczaj szybko kieruje pacjenta do okulisty, aby zapobiec rozwojowi niedowidzenia.

W zaćmie nabytej, w tym najczęściej występującej zaćmie starczej, początkowe pogorszenie widzenia można częściowo korygować za pomocą odpowiednio dobranych okularów lub soczewek kontaktowych. Nie zatrzymuje to jednak postępu choroby.

Czy zaćma może się cofnąć?

Zaćma jest chorobą postępującą i nie cofa się samoistnie. Nie istnieją również skuteczne metody leczenia farmakologicznego, które mogłyby usunąć zmętnienie soczewki. Istotna jest wczesna diagnostyka, która pozwala odpowiednio monitorować postęp choroby i zaplanować leczenie operacyjne.

Operacja zaćmy i rodzaje soczewek wewnątrzgałkowych

Złotym standardem leczenia zaćmy pozostaje zabieg chirurgiczny. Polega on na usunięciu zmętniałej soczewki i zastąpieniu jej sztuczną soczewką wewnątrzgałkową (najczęściej akrylową).

Zabieg wykonywany jest najczęściej metodą fakoemulsyfikacji, która polega na rozbiciu soczewki za pomocą ultradźwięków i jej usunięciu. W wybranych przypadkach stosuje się również laser femtosekundowy jako wsparcie procedury. Operacja zaćmy jest krótka, bezpieczna i zazwyczaj przeprowadzana w znieczuleniu miejscowym (z wykorzystaniem kropli do oka). W Polsce zabieg może być refundowany przez NFZ.

Po zabiegu należy:

1. Prowadzić oszczędny tryb życia – unikać dużego wysiłku fizycznego, schylania się oraz podnoszenia ciężkich przedmiotów.
2. Chronić operowane oko przed czynnikami drażniącymi.
3. Stosować przepisane krople do oczu zgodnie z zaleceniami lekarza – najczęściej są to leki przeciwzapalne i antybiotyki. W niektórych przypadkach leczenie rozpoczyna się już przed zabiegiem.
4. Zgłaszać się na wizyty kontrolne u okulisty zgodnie z harmonogramem.

Zaćma starcza u pacjenta – najczęściej zadawane pytania

Jaki jest najpoważniejszy rodzaj zaćmy?

Nie wyróżnia się jednego, najpoważniejszego rodzaju zaćmy, ponieważ wszystkie typy mogą prowadzić do znacznego pogorszenia widzenia i wymagają leczenia operacyjnego. Za szczególnie uciążliwą uznaje się jednak zaćmę podtorebkową tylną, ponieważ już we wczesnym stadium może powodować znaczne pogorszenie ostrości wzroku i częściej dotyka osoby młodsze.

Czy zaćma może mieć wpływ na równowagę?

Zaćma może objawiać się obniżeniem ostrości wzroku, gorszym widzeniem kontrastu oraz trudnościami w ocenie odległości. W związku z tym pacjent może mieć problemy z poruszaniem się, co zwiększa ryzyko potknięć i upadków. Ponadto podwójne widzenie w jednym oku, które czasami występuje w przebiegu zaćmy, może utrudniać utrzymanie równowagi, szczególnie u osób starszych.

Jak szybko postępuje zaćma?

Z medycznego punktu widzenia nie ma jednoznacznych reguł pozwalających przewidzieć, jak szybko postępuje zaćma. Tempo progresji choroby jest indywidualne, a jedyną skuteczną metodą leczenia przyczynowego pozostaje zabieg chirurgiczny.

Kiedy najlepiej usunąć zaćmę?

Przeciwwskazaniem do operacji zaćmy są przede wszystkim aktywne stany zapalne oka oraz ostre infekcje. W pozostałych przypadkach kwalifikacja do zabiegu usunięcia zaćmy odbywa się po konsultacji z okulistą. Decyzja o operacji zależy przede wszystkim od stopnia pogorszenia widzenia i jego wpływu na codzienne funkcjonowanie pacjenta, a nie wyłącznie od zaawansowania zmian w soczewce. Nie warto odkładać decyzji o operacji, ponieważ zaćma jest chorobą postępującą i znacząco obniża jakość widzenia oraz komfort życia pacjenta. Rokowania po zabiegu są zazwyczaj bardzo dobre. U większości pacjentów uzyskuje się znaczną poprawę ostrości wzroku, a ryzyko powikłań jest niewielkie.

Co spowalnia zaćmę?

Nie istnieje jedna skuteczna metoda, która pozwala całkowicie zapobiec rozwojowi zaćmy. Warto jednak unikać nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV poprzez stosowanie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV. Osoby z chorobami predysponującymi do rozwoju zaćmy, np. z cukrzycą, powinny regularnie kontrolować zarówno chorobę podstawową, jak i stan narządu wzroku we współpracy z lekarzem. Istotna jest także ochrona oczu przed urazami mechanicznymi, szczególnie w środowisku pracy. Co istotne, dotychczas nie wykazano skuteczności żadnych kropli ani suplementów w zapobieganiu lub korekcji zaćmy.