Nadczynność przytarczyc – objawy, przyczyny i leczenie

Nadczynność przytarczyc to zaburzenie hormonalne, w którym przytarczyce produkują nadmierne ilości parathormonu (PTH), zaburzając gospodarkę wapniowo-fosforanową. W przypadku pierwotnej nadczynności przytarczyc najczęstszymi przyczynami są gruczolaki przytarczyc. U osób z nadczynnością przytarczyc mogą występować objawy hiperkalcemii, takie jak osłabienie, wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu czy zaparcia. Nieleczona nadczynność przytarczyc może prowadzić m.in. do kamicy nerkowej i utraty masy kostnej.

1. Czym są przytarczyce i za co odpowiadają?
2. Co to jest nadczynność przytarczyc?
3. Rodzaje nadczynności przytarczyc
4. Jakie są przyczyny nadczynności przytarczyc?
5. Objawy nadczynności przytarczyc
6. Jak rozpoznaje się nadczynność przytarczyc?
7. Leczenie nadczynności przytarczyc
8. Pierwotna nadczynność przytarczyc – najczęściej zadawane pytania

Dzięki temu artykułowi dowiesz się:

• jakie są przyczyny pierwotnej nadczynności przytarczyc,
• jak wygląda leczenie pierwotnej nadczynności przytarczyc,
• jakie są objawy nadczynności przytarczyc.

W artykule omówiono przyczyny, objawy oraz sposoby leczenia pierwotnej nadczynności przytarczyc. Przedstawiono także podstawy diagnostyki, w tym badania laboratoryjne oraz badania obrazowe, takie jak scyntygrafia przytarczyc, pomocna w lokalizacji nieprawidłowo działającego gruczołu.

Czym są przytarczyce i za co odpowiadają?

Przytarczyce to niewielkie gruczoły dokrewne, które najczęściej znajdują się na tylnej powierzchni tarczycy. Zwykle występują w liczbie czterech, choć ich liczba i położenie mogą się różnić. Ich głównym zadaniem jest produkcja i wydzielanie parathormonu (PTH), który odpowiada za utrzymanie prawidłowego stężenia wapnia i fosforanów we krwi.

Dzięki temu zwiększa również wchłanianie wapnia w jelitach. Jednocześnie ogranicza zwrotne wchłanianie fosforanów w nerkach, zwiększając ich wydalanie z moczem. W ten sposób przytarczyce pomagają utrzymać prawidłową gospodarkę wapniowo-fosforanową organizmu.

Co to jest nadczynność przytarczyc?

Nadczynność przytarczyc to zaburzenie, w którym dochodzi do nadmiernego wydzielania parathormonu (PTH) lub jego nieprawidłowo wysokiego stężenia w stosunku do stężenia wapnia w surowicy krwi. W zależności od przyczyny może prowadzić do zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej, a w przypadku pierwotnej nadczynności najczęściej do zwiększenia stężenia wapnia we krwi.

Długotrwałe zwiększone wydzielanie hormonu PTH może wpływać przede wszystkim na kości i nerki.

Rodzaje nadczynności przytarczyc

W zależności od mechanizmu powstawania choroby wyróżniamy trzy główne rodzaje nadczynności przytarczyc: pierwotną, wtórną i trzeciorzędową.

1. Pierwotna nadczynność przytarczyc wynika z nieprawidłowego funkcjonowania samych przytarczyc, które wydzielają PTH niezależnie od prawidłowych mechanizmów regulujących jego produkcję. Najczęściej prowadzi do zwiększenia stężenia wapnia we krwi.
2. Wtórna nadczynność przytarczyc jest odpowiedzią organizmu na zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej. Dochodzi wówczas do zwiększonego wydzielania PTH w odpowiedzi na przewlekły bodziec, np. przewlekłą chorobę nerek czy niewydolność nerek, niedobór witaminy D czy zaburzenia wchłaniania wapnia.
3. Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc rozwija się zwykle w wyniku długotrwałej wtórnej nadczynności. Przytarczyce zaczynają wówczas wydzielać PTH w sposób bardziej autonomiczny, niezależnie od pierwotnej przyczyny zaburzeń. Najczęściej dotyczy osób z wieloletnią przewlekłą chorobą nerek, szczególnie leczonych dializami lub po przeszczepieniu nerki.

Jakie są przyczyny nadczynności przytarczyc?

Przyczyny nadczynności przytarczyc zależą od jej rodzaju.

1. Pierwotna nadczynność przytarczyc najczęściej jest spowodowana pojedynczym gruczolakiem przytarczycy. Rzadziej przyczyną jest przerost kilku gruczołów, a wyjątkowo rak przytarczyc. Pierwotna nadczynność może również występować w przebiegu niektórych dziedzicznych zespołów, takich jak zespoły mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej (MEN).
2. Wtórna nadczynność przytarczyc najczęściej rozwija się w przebiegu przewlekłej choroby nerek. Może być również następstwem niedoboru witaminy D, zaburzeń wchłaniania lub innych stanów prowadzących do przewlekłych zaburzeń gospodarki wapniowej.
3. Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc jest konsekwencją lub powikłaniem długotrwałej wtórnej nadczynności, w przebiegu której przytarczyce tracą prawidłową zależność od mechanizmów regulujących wydzielanie PTH. Najczęściej rozwija się u pacjentów z zaawansowaną przewlekłą chorobą nerek.

Objawy nadczynności przytarczyc

Często nadczynność przytarczyc nie powoduje wyraźnych objawów i zostaje wykryta przypadkowo podczas rutynowych badań krwi, najczęściej w związku ze stwierdzeniem podwyższonego stężenia wapnia.

Choroba może jednak wpływać przede wszystkim na kości i nerki. Długotrwałe zwiększone wydzielanie parathormonu (PTH) nasila przebudowę tkanki kostnej i może prowadzić do zmniejszenia jej gęstości oraz zwiększenia ryzyka złamań. W obrębie nerek może natomiast sprzyjać powstawaniu kamieni nerkowych i nefrokalcynozie.

W zależności od stopnia zaawansowania choroby i stężenia wapnia we krwi mogą występować również:

• ogólne – zmęczenie, osłabienie i pogorszenie samopoczucia; objawy takie są jednak nieswoiste i mogą mieć wiele innych przyczyn,
• ze strony układu kostnego – zmniejszenie gęstości mineralnej kości, osteoporoza oraz zwiększone ryzyko złamań, a w ciężkich, rzadziej spotykanych przypadkach również bóle kości,
• ze strony nerek – kamica nerkowa, nefrokalcynoza oraz pogorszenie funkcji nerek,
• ze strony przewodu pokarmowego – zaparcia, nudności, wymioty i bóle brzucha, szczególnie przy znacznej hiperkalcemii,
• ze strony układu nerwowego i mięśni – osłabienie siły mięśniowej, senność, a przy znacznej hiperkalcemii również zaburzenia świadomości i orientacji.

Warto pamiętać, że brak wyraźnych dolegliwości nie oznacza, że nadczynność przytarczyc nie wpływa na organizm. U części pacjentów, mimo braku typowych objawów, badania mogą wykazać zmiany dotyczące kości lub nerek. Z tego względu po rozpoznaniu choroby ocenia się m.in. gęstość mineralną kości oraz stan nerek.

Jak rozpoznaje się nadczynność przytarczyc?

W przypadku podejrzenia nadczynności przytarczyc w pierwszej kolejności wykonuje się odpowiednie badania laboratoryjne. Ocenia się przede wszystkim stężenie wapnia całkowitego skorygowanego względem albuminy oraz stężenie parathormonu (PTH), oznaczane podczas tego samego pobrania krwi. W dalszej diagnostyce ocenia się również m.in. stężenie fosforanów, witaminy D oraz czynność nerek.

Po potwierdzeniu rozpoznania ocenia się wpływ choroby na kości i nerki. Wykonuje się m.in. badanie densytometryczne (DXA), które pozwala ocenić gęstość mineralną kości oraz ocenia się funkcję nerek i obecność kamicy lub innych zmian w układzie moczowym.

Badania obrazowe przytarczyc nie służą do potwierdzenia samego rozpoznania, lecz przede wszystkim do zlokalizowania nieprawidłowo funkcjonującego gruczołu przed planowanym leczeniem operacyjnym. W takiej sytuacji zwykle wykonuje się USG szyi, a jeśli jest to potrzebne do zaplanowania zabiegu, również scyntygrafię z użyciem sestamibi. 

Leczenie nadczynności przytarczyc

Leczenie nadczynności przytarczyc zależy przede wszystkim od jej rodzaju, przyczyny oraz wpływu choroby na kości, nerki i gospodarkę wapniowo-fosforanową.

1. W przypadku pierwotnej nadczynności przytarczyc podstawową metodą leczenia, jeśli istnieją wskazania do zabiegu, jest chirurgiczne usunięcie nieprawidłowo funkcjonującej przytarczycy. Najczęściej przyczyną choroby jest pojedynczy gruczolak przytarczycy, rzadziej przerost kilku przytarczyc lub, wyjątkowo, rak przytarczyc. Skutecznie przeprowadzona operacja może prowadzić do trwałego wyleczenia choroby. Gruczolak przytarczycy jest zazwyczaj łagodną zmianą, która nie daje przerzutów. Jego usunięcie pozwala usunąć przyczynę nadmiernego wydzielania PTH i w większości przypadków prowadzi do normalizacji stężenia wapnia we krwi.
2. Nie każdy pacjent z pierwotną nadczynnością przytarczyc wymaga jednak natychmiastowego leczenia operacyjnego. U osób bez wskazań do zabiegu możliwe jest regularne monitorowanie stanu zdrowia, obejmujące m.in. kontrolę stężenia wapnia, funkcji nerek oraz stanu kości.
3. W przypadku wtórnej nadczynności przytarczyc najważniejsze jest leczenie choroby, która doprowadziła do zwiększonego wydzielania PTH. Częstą przyczyną jest przewlekła choroba nerek, ale wtórna nadczynność może również rozwijać się m.in. w wyniku niedoboru witaminy D lub zaburzeń wchłaniania wapnia. Postępowanie może obejmować uzupełnianie niedoboru witaminy D, modyfikację podaży fosforanów oraz stosowanie leków wpływających na gospodarkę wapniowo-fosforanową i wydzielanie PTH. U pacjentów z przewlekłą chorobą nerek dobór leczenia zależy od stężenia wapnia, fosforanów i PTH oraz stopnia zaawansowania choroby nerek.
4. W przypadku trzeciorzędowej nadczynności przytarczyc leczenie zależy od przyczyny i stopnia nasilenia zaburzeń. U pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, u których nadczynność utrzymuje się mimo leczenia choroby podstawowej, można rozważyć leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne usunięcie części albo wszystkich nieprawidłowo funkcjonujących przytarczyc. Postępowanie powinno być ustalane indywidualnie przez lekarza.

Dieta przy nadczynności przytarczyc

Przy nadczynności przytarczyc nie ma jednej diety odpowiedniej dla wszystkich pacjentów. Sposób żywienia powinien być dostosowany przede wszystkim do rodzaju choroby oraz wyników badań laboratoryjnych.

Podaż wapnia powinna odpowiadać zapotrzebowaniu właściwemu dla wieku i płci, natomiast należy unikać nadmiernej suplementacji wapnia bez konsultacji z lekarzem.

Nie oznacza to jednak konieczności całkowitego wykluczenia wszystkich produktów bogatych w fosfor. Dieta powinna być ustalana indywidualnie, z uwzględnieniem stężenia fosforanów we krwi, stopnia zaawansowania choroby nerek oraz stosowanego leczenia.

W pierwotnej nadczynności przytarczyc ważne jest również odpowiednie nawodnienie organizmu, szczególnie u osób z podwyższonym stężeniem wapnia lub skłonnością do kamicy nerkowej. W ramach profilaktyki zdrowia kości zaleca się również regularną aktywność fizyczną dostosowaną do stanu zdrowia pacjenta.

Pierwotna nadczynność przytarczyc – najczęściej zadawane pytania

Czy przy nadczynności przytarczyc trzeba ograniczać produkty bogate w wapń?

Nie, w przypadku nadczynności przytarczyc nie zaleca się rutynowego ograniczania wapnia w diecie. Odpowiednia podaż wapnia powinna być zbliżona do zalecanej dla osób zdrowych, ponieważ jego nadmierne ograniczenie może dodatkowo pobudzać wydzielanie parathormonu (PTH). Należy natomiast unikać nadmiernej suplementacji wapnia bez konsultacji z lekarzem i stosować się do indywidualnych zaleceń, szczególnie w przypadku podwyższonego poziomu wapnia we krwi lub zwiększonego wydalania wapnia z moczem.

Czy nadczynność przytarczyc może nawrócić po leczeniu?

Tak, choć po leczeniu operacyjnym nawrót choroby jest stosunkowo rzadki. Należy odróżnić nawrót od utrzymywania się choroby po zabiegu – o nawrocie mówi się wtedy, gdy po okresie prawidłowego stężenia wapnia ponownie pojawia się hiperkalcemia. Z tego względu po operacji zalecane są okresowe kontrole, które pozwalają wykryć ewentualny nawrót na wczesnym etapie.

Czy nadczynność przytarczyc może przebiegać bezobjawowo?

Tak, nadczynność przytarczyc często jest rozpoznawana przypadkowo podczas rutynowych badań krwi, zanim pojawią się typowe objawy, takie jak kamica nerkowa czy osłabienie kości. Brak wyraźnych dolegliwości nie oznacza jednak, że choroba nie wpływa na organizm.