Badanie witaminy D3 – metabolit 25(OH)D, normy i interpretacja wyników

Witamina D pełni w organizmie ważną rolę, przede wszystkim w utrzymaniu prawidłowej gospodarki wapniowo-fosforanowej oraz zdrowia kości i mięśni. Powstaje m.in. w skórze pod wpływem promieniowania UVB, a następnie jest przekształcana do aktywnych form. Prawidłowy poziom witaminy D jest istotny również dla prawidłowego funkcjonowania, jakie wykazuje układ odpornościowy. Zarówno niedobór, jak i nadmiar witaminy D mogą być niekorzystne dla zdrowia, dlatego suplementację należy prowadzić w odpowiednich dawkach.

1. Co to jest witamina D i dlaczego nazywa się ją metabolitem 25(OH)?
2. Kiedy warto wykonać badanie witaminy D?
3. Wynik badania witaminy D3 – objawy i przyczyny odchyleń od normy
4. Jakie są normy laboratoryjne i funkcjonalne dla witaminy D? Czym różnią się te normy?
5. Badanie stężenia witaminy D – cena, refundacja i skierowanie
6. Poziom witaminy D3 – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie są objawy nadmiaru witaminy D3 w organizmie, 
• jak wygląda przygotowanie do badania laboratoryjnego witaminy D3,
• kiedy oznacza się metabolit witaminy D.

Szczególne znaczenie witamina D ma w okresie dzieciństwa – jej głęboki niedobór może prowadzić do zaburzeń mineralizacji kości, a konsekwencją może być krzywica u dzieci. Z drugiej strony zbyt duża podaż witaminy D może prowadzić do jej nadmiaru i związanych z nim zaburzeń gospodarki wapniowej. W artykule wyjaśniamy, jakie funkcje pełni witamina D w organizmie, skąd ją pozyskujemy, kiedy warto zbadać jej stężenie we krwi oraz jak rozpoznać i zapobiegać jej niedoborom.

Co to jest witamina D i dlaczego nazywa się ją metabolitem 25(OH)?

Witamina D to rozpuszczalny w tłuszczach związek chemiczny z grupy sekosteroli, występujący w dwóch formach – zawartej w roślinach witaminy D2 (ergokalcyferolu) oraz występującej tylko u zwierząt witaminy D3 (cholekalcyferolu). W organizmie ludzkim witamina D2 przyjmowana jest wraz z pokarmem roślinnym, a postać D3 wraz z pokarmami zwierzęcymi, w tym głównie olejami rybimi (egzogennie), jednak w przeważającej części (50-90%) nieaktywna postać witaminy D3 powstaje pod wpływem promieni słonecznych UVB w skórze z 7-dehydrocholesterolu. 

Witaminy D2 i D3 pełnią zatem u ludzi funkcję prohormonów, które aktywną biologicznie postać 1,25-dihydroksywitaminy D (lub w skrócie 1,25(OH)2D) uzyskują dopiero w wyniku hydroksylacji zachodzącej w wątrobie i nerkach.

Kalcydiol wykazuje słabą aktywność biologiczną i w nerkach ulega kolejnej hydroksylacji do postaci 1,25(OH)2D, czyli aktywnego hormonu witaminy D, znanego również pod nazwą kalcytriol. Witamina D odpowiada w organizmie za procesy związane z gospodarką wapniowo-fosforanową, wpływa na prawidłowy wzrost, budowę i funkcję kości. 

Kiedy warto wykonać badanie witaminy D?

Badanie poziomu witaminy D3 nie jest konieczne u każdej zdrowej osoby. Oznaczenie stężenia 25(OH)D warto rozważyć przede wszystkim w przypadku występowania czynników ryzyka niedoboru lub chorób, w których prawidłowy poziom witaminy D ma istotne znaczenie dla diagnostyki i leczenia. Dotyczy to m.in. osób z:

• osteoporozą,
• osteomalacją,
• krzywicą,
• zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej,
• przewlekłymi chorobami nerek lub wątroby,
• zaburzeniami wchłaniania jelitowego.

Oznaczenie 25(OH)D może być także pomocne w monitorowaniu leczenia niedoboru witaminy D i ocenie skuteczności suplementacji w sytuacjach, w których istnieją ku temu wskazania kliniczne.

Wynik badania witaminy D3 – objawy i przyczyny odchyleń od normy

Wynik badania witaminy D3 może wskazywać zarówno na jej prawidłowy poziom, jak i niedobór lub nadmiar. Na odchylenia od normy mogą wpływać m.in. dieta, ekspozycja na słońce, suplementacja oraz niektóre choroby i zaburzenia wchłaniania.

Objawy niedoboru witaminy D

Niedobór witaminy D3 często nie powoduje charakterystycznych objawów, dlatego na podstawie samego samopoczucia nie można wiarygodnie ocenić jej stężenia. Przy znacznym lub długotrwałym niedoborze mogą jednak wystąpić osłabienie, zmniejszenie siły mięśniowej, bóle mięśni i kości oraz większa podatność kości na złamania.

U dzieci ciężki niedobór witaminy D może prowadzić do krzywicy, zaburzeń mineralizacji kości i nieprawidłowego wzrastania. Objawy takie jak przewlekłe zmęczenie, obniżony nastrój, częstsze infekcje czy problemy ze snem są natomiast nieswoiste i mogą mieć wiele innych przyczyn. Jeśli występują czynniki ryzyka niedoboru lub objawy sugerujące zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej, zasadność wykonania badania poziomu 25(OH)D warto omówić z lekarzem.

Jakie są objawy za wysokiego poziomu witaminy D?

Objawy za wysokiego poziomu witaminy D (kalcytriolu) obserwuje się w zasadzie wyłącznie w przypadku przedawkowania preparatów zawierających tę witaminę w przebiegu suplementacji. U zdrowych osób prowadzących prawidłową suplementację witaminy D objawy przedawkowania nie mają szansy wystąpić. Nie jest również możliwe, by poziom witaminy D przekroczył normę w wyniku nadmiernej ekspozycji na słońce.

Hiperwitaminoza może pojawić się u osób, u których występuje mutacja genetyczna odpowiedzialna za metabolizm witaminy D, bądź u pacjentów z nadwrażliwością na tę witaminę. Niekiedy wzrost stężenia witaminy 1,25(OH)2D3 obserwuje się też u pacjentów z krzywicą typu 2, pierwotną nadczynnością przytarczyc oraz w przebiegu niektórych chorób układu krwiotwórczego.

Objawy przedawkowania witaminy D wiążą się ze wzrostem poziomu wapnia we krwi. Nadmiar wapnia odkłada się w komórkach serca, naczyń krwionośnych i nerek, co prowadzi do zaburzeń w zakresie układu sercowo-naczyniowego, nerwowego i wydalniczego. Wśród objawów podwyższonego poziomu witaminy D wymienić należy:

• ogólne złe samopoczucie z długotrwałym osłabieniem,
• nadpobudliwość,
• drgawki,
• wzmożone pragnienie,
• nudności,
• wymioty,
• zaparcia i bóle brzucha,
• powiększenie wątroby i śledziony,
• zaburzenia łaknienia,
• bóle głowy, oczu i skóry,
• świąd skóry.

Jakie są normy laboratoryjne i funkcjonalne dla witaminy D? Czym różnią się te normy?

W związku z dużymi różnicami w metodologii oznaczania witaminy D nie wyznaczono powszechnych norm populacyjnych dla tego hormonu.

Za niedobór witaminy D uważa się wartość równą i niższą niż 20 ng/mL, za stężenie suboptymalne wartości pomiędzy 20 a 30 ng/mL, za stężenie wysokie wartości pomiędzy 50 a 100 ng/mL, natomiast za stężenie niosące za sobą ryzyko zatrucia witaminą D wartości powyżej 100 ng/mL (w tej sytuacji sugeruje się pacjentowi ograniczenie lub przerwanie suplementacji witaminą D do czasu obniżenia poziomu kalcydiolu w surowicy).

Jak przygotować się do badania poziomu witaminy D? Czy trzeba być na czczo?

Próbka krwi do badania poziomu witaminy D pobierana jest z żyły łokciowej w zgięciu łokciowym. Do badania nie trzeba być na czczo, a test można przeprowadzić z próbki pobranej o dowolnej porze dnia.

Badanie stężenia witaminy D – cena, refundacja i skierowanie

Jeżeli pacjent otrzyma skierowanie na badanie poziomu witaminy D od lekarza specjalisty, np. od ortopedy, reumatologa bądź gastrologa, koszt badania zostanie zrefundowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Cena badania poziomu witaminy D3 we krwi, wykonywanego bez skierowania, wynosi zazwyczaj od 80 do 115 zł. W obu przypadkach czas oczekiwania na wynik nie powinien przekraczać dwóch dni roboczych.

Poziom witaminy D3 – najczęściej zadawane pytania

Czy witaminę D3 trzeba suplementować przez całą zimę?

W Polsce w okresie od października do marca synteza witaminy D w skórze jest niewystarczająca, dlatego sama ekspozycja na słońce zwykle nie zapewnia odpowiedniej podaży. U zdrowych dorosłych, którzy nie mają możliwości regularnej ekspozycji na słońce w miesiącach letnich, polskie zalecenia przewidują suplementację przez cały rok; u osób, które latem przebywają na słońcu w odpowiednich warunkach, suplementacja może nie być konieczna w tym okresie.

Czy kremy z filtrem blokują wytwarzanie witaminy D3?

Badania prowadzone w warunkach rzeczywistych wskazują, że regularne stosowanie kremów z filtrem nie powoduje istotnego obniżenia stężenia 25(OH)D u większości zdrowych osób.