Anemia – przyczyny, rodzaje, objawy, leczenie niedokrwistości

Anemia to stan, w którym liczba czerwonych krwinek lub stężenie hemoglobiny jest niższe niż wartości uznawane za prawidłowe dla danej osoby. W zależności od przyczyny może prowadzić do niedostatecznego zaopatrzenia tkanek w tlen, a jej objawy i przebieg różnią się w zależności od typu anemii. Jednym z istotnych parametrów w diagnostyce jest poziom żelaza we krwi, jednak ocena przyczyn niedokrwistości wymaga uwzględnienia również innych badań, m.in. morfologii i liczby czerwonych krwinek.

1. Anemia, czyli niedokrwistość – co to jest?
2. Czy niedokrwistość jest tym samym co niedobór żelaza?
3. Przyczyny anemii – skąd bierze się niedokrwistość?
4. Rodzaje anemii – jak klasyfikuje się niedokrwistość?
5. Objawy anemii – jakie oznaki powinny niepokoić?
6. Diagnostyka anemii –  jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedokrwistości?
7. Leczenie anemii, dieta i zapobieganie niedokrwistości
8. Anemia w ciąży – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie są najczęstsze objawy anemii,
• co to jest niedokrwistość aplastyczna,
• jakie są przyczyny i objawy anemii u dzieci.

Przebieg anemii zależy od przyczyny, a niedobór żelaza jest tylko jednym z możliwych powodów rozwoju anemii. Niedokrwistość może wynikać m.in. z niedoborów składników odżywczych, utraty krwi, zaburzeń produkcji erytrocytów lub chorób przewlekłych. Wyróżnia się wiele jej postaci, w tym anemię sierpowatą, związaną z nieprawidłową budową hemoglobiny, oraz anemię aplastyczną, w której dochodzi do niewystarczającej produkcji komórek krwi w szpiku.

Anemia, czyli niedokrwistość – co to jest?

Anemia to inaczej niedokrwistość. Może być spowodowana przez wiele czynników, m.in. niedoborami składników potrzebnych do produkcji krwinek czerwonych, utratą krwi, chorobami przewlekłymi, zaburzeniami produkcji krwinek w szpiku lub ich nadmiernym rozpadem. Jednym z najważniejszych składników krwi jest hemoglobina – białko znajdujące się w krwinkach czerwonych, które odpowiada przede wszystkim za transport tlenu z płuc do tkanek. Hemoglobina uczestniczy również w transporcie części dwutlenku węgla z tkanek do płuc.

U osób dorosłych za niedokrwistość przyjmuje się stężenie hemoglobiny:

• <13,0 g/dl u mężczyzn,
• <12,0 g/dl u kobiet.

Niedokrwistość można następnie podzielić pod względem nasilenia na łagodną, umiarkowaną i ciężką. U dorosłych niedokrwistość ciężka oznacza stężenie hemoglobiny <8,0 g/dl.

Czy niedokrwistość jest tym samym co niedobór żelaza?

Niedokrwistość i niedobór żelaza nie oznaczają tego samego. Niedokrwistość, potocznie nazywana anemią, jest stanem, w którym stężenie hemoglobiny we krwi jest niższe od wartości prawidłowych dla wieku, płci i sytuacji fizjologicznej. Niedobór żelaza jest natomiast jednym z możliwych powodów rozwoju niedokrwistości, ale może występować również bez anemii.

Niedobór żelaza może rozwijać się stopniowo. Początkowo organizm wykorzystuje zapasy tego pierwiastka, dlatego stężenie hemoglobiny może pozostawać prawidłowe. Jednym z parametrów pozwalających ocenić zapasy żelaza w organizmie jest ferrytyna. Jej obniżone stężenie może wskazywać na niedobór żelaza jeszcze zanim rozwinie się niedokrwistość.

Warto pamiętać, że prawidłowe stężenie hemoglobiny nie zawsze oznacza prawidłowy poziom zapasów żelaza. Z tego powodu przy podejrzeniu niedoboru żelaza lekarz może zlecić nie tylko morfologię krwi, ale również oznaczenie ferrytyny i innych parametrów gospodarki żelazowej.

Przyczyny anemii – skąd bierze się niedokrwistość?

Niedokrwistość może mieć wiele przyczyn. Najczęściej wynika z:

• niedoboru składników potrzebnych do produkcji krwinek czerwonych,
• przewlekłej utraty krwi,
• chorób przewlekłych,
• zaburzeń funkcjonowania szpiku kostnego.

W niektórych przypadkach dochodzi również do zbyt szybkiego rozpadu krwinek czerwonych, czyli hemolizy.

Jedną z najczęstszych przyczyn niedokrwistości jest niedobór żelaza. Może on być związany ze zbyt małą ilością żelaza dostarczanego z dietą, zaburzeniami jego wchłaniania lub zwiększonym zapotrzebowaniem organizmu. Bardzo ważną przyczyną jest również przewlekła utrata krwi, np. podczas obfitych miesiączek lub z przewodu pokarmowego.

Do niedokrwistości mogą prowadzić także niedobory witaminy B12 i kwasu foliowego. Ich niedostateczna ilość zaburza prawidłowe powstawanie krwinek czerwonych i może powodować charakterystyczne zmiany w morfologii krwi.

Niedokrwistość może towarzyszyć również chorobom przewlekłym, takim jak przewlekłe choroby zapalne, nowotwory czy przewlekła choroba nerek. W przypadku chorób nerek znaczenie ma m.in. niedostateczna produkcja erytropoetyny – hormonu pobudzającego szpik kostny do wytwarzania krwinek czerwonych.

Rodzaje anemii – jak klasyfikuje się niedokrwistość?

Niedokrwistość można klasyfikować na kilka sposobów, m.in. na podstawie wielkości krwinek czerwonych, czyli ich objętości. Do oceny tego parametru służy MCV, czyli średnia objętość krwinki czerwonej. Wartość MCV jest jednym z elementów morfologii krwi.

Anemia mikrocytarna, normocytarna i makrocytarna – co oznacza MCV?

Na podstawie wartości MCV niedokrwistość można podzielić na:

• mikrocytarną,
• normocytarną,
• makrocytarną.

1. Niedokrwistość mikrocytarna często jest związana z niedoborem żelaza, ale może występować również w przebiegu talasemii czy niektórych innych chorób.
2. Niedokrwistość normocytarna może towarzyszyć m.in. chorobom przewlekłym, przewlekłej chorobie nerek lub ostrej utracie krwi.
3. Z kolei niedokrwistość makrocytarna (megaloblastyczna) może być związana m.in. z niedoborem witaminy B12 lub kwasu foliowego, ale jej przyczyną mogą być również inne choroby i czynniki.

Anemia z niedoboru żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego

Niedokrwistość z niedoboru żelaza rozwija się wtedy, gdy organizm nie ma wystarczających zapasów żelaza potrzebnego do produkcji hemoglobiny. Hemoglobina odpowiada za transport tlenu do tkanek, dlatego jej niedobór może prowadzić do osłabienia i innych objawów anemii.

Niedobór witaminy B12 i kwasu foliowego zaburza natomiast prawidłowe powstawanie krwinek czerwonych. Niedokrwistość związana z tymi niedoborami ma zwykle charakter makrocytarny. Niedobór witaminy B12 może dodatkowo prowadzić do objawów neurologicznych, dlatego jego rozpoznanie i leczenie jest szczególnie istotne.

Przy podejrzeniu niedokrwistości nie należy jednak automatycznie rozpoczynać suplementacji żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego bez ustalenia przyczyny. Podobne zmiany w morfologii mogą mieć różne podłoże, a prawidłowe leczenie wymaga rozpoznania odpowiedzialnego za nie mechanizmu.

Niedokrwistość chorób przewlekłych, anemia nerkowa, hemolityczna i aplastyczna

Niedokrwistość może rozwijać się w przebiegu wielu chorób przewlekłych. W przewlekłym stanie zapalnym organizm zmienia sposób gospodarowania żelazem, przez co jego dostępność dla szpiku kostnego może być ograniczona, nawet jeśli całkowite zapasy żelaza nie są małe. Tego rodzaju niedokrwistość określa się obecnie również jako niedokrwistość związaną ze stanem zapalnym.

Anemia nerkowa jest związana przede wszystkim z przewlekłą chorobą nerek i niedostateczną produkcją erytropoetyny. W efekcie szpik kostny otrzymuje słabszy sygnał do wytwarzania krwinek czerwonych.

W niedokrwistości hemolitycznej dochodzi do nadmiernego lub przedwczesnego rozpadu krwinek czerwonych. Przyczyną mogą być m.in. zaburzenia wrodzone, choroby autoimmunologiczne, niektóre leki lub inne czynniki. Organizm próbuje zwiększyć produkcję krwinek, ale w przypadku nasilonej hemolizy może nie być w stanie wyrównać ich strat.

Anemia aplastyczna jest natomiast związana z niewydolnością szpiku kostnego, który nie produkuje wystarczającej liczby krwinek. Jest to rzadka, ale poważna choroba wymagająca specjalistycznej diagnostyki i leczenia.

Objawy anemii – jakie oznaki powinny niepokoić?

Objawy niedokrwistości zależą przede wszystkim od jej nasilenia, szybkości rozwoju oraz choroby, która ją powoduje. Łagodna anemia może przez długi czas nie powodować wyraźnych dolegliwości, zwłaszcza jeśli rozwija się stopniowo. W cięższych przypadkach objawy mogą być bardziej nasilone.

Do typowych objawów należą:

• osłabienie,
• zmęczenie,
• zmniejszona tolerancja wysiłku,
• zawroty głowy,
• bóle głowy,
• uczucie duszności podczas wysiłku,
• kołatanie serca.

Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla anemii. Mogą występować również w wielu innych chorobach i stanach, dlatego sama obecność zmęczenia czy osłabienia nie jest wystarczająca do rozpoznania niedokrwistości.

Objawy anemii u dorosłych

U dorosłych niedokrwistość może początkowo objawiać się przede wszystkim pogorszeniem tolerancji wysiłku. Pacjent może zauważyć, że szybciej się męczy podczas chodzenia po schodach, aktywności fizycznej lub wykonywania codziennych obowiązków.

W miarę nasilania się niedokrwistości mogą pojawić się duszność przy wysiłku, przyspieszone bicie serca, zawroty głowy, bóle głowy, osłabienie i trudności z koncentracją. W ciężkiej lub szybko rozwijającej się anemii objawy mogą występować również w spoczynku.

Objawy anemii u kobiet, dzieci, kobiet w ciąży i osób starszych

Objawy niedokrwistości mogą być różne w zależności od wieku i sytuacji fizjologicznej. U kobiet w wieku rozrodczym częstą przyczyną niedoboru żelaza jest przewlekła utrata krwi podczas obfitych miesiączek. W przypadku nasilonych lub przedłużających się krwawień warto skonsultować się z lekarzem i ustalić ich przyczynę.

W ciąży zapotrzebowanie na żelazo wzrasta, ponieważ jest ono potrzebne m.in. do zwiększonej produkcji krwinek czerwonych oraz prawidłowego rozwoju płodu. Niedokrwistość w ciąży wymaga odpowiedniej diagnostyki i leczenia, ponieważ nieleczony niedobór żelaza może mieć negatywne konsekwencje zarówno dla matki, jak i dziecka.

U dzieci anemia może objawiać się osłabieniem, bladością, mniejszą aktywnością, problemami z koncentracją lub pogorszeniem wyników w nauce. U niemowląt i małych dzieci szczególne znaczenie ma niedobór żelaza, ponieważ odpowiednia podaż tego pierwiastka jest ważna dla prawidłowego rozwoju.

U osób starszych niedokrwistość może objawiać się mniej typowo. Oprócz zmęczenia i osłabienia może prowadzić do pogorszenia tolerancji wysiłku, ograniczenia samodzielności czy nasilenia innych chorób przewlekłych. Dlatego niedokrwistość u osoby starszej zawsze wymaga ustalenia jej przyczyny, a nie tylko uzupełnienia żelaza.

Diagnostyka anemii –  jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedokrwistości?

Lekarz może podejrzewać niedokrwistość na podstawie wywiadu i objawów, jednak do jej rozpoznania konieczne jest wykonanie badań krwi. Po potwierdzeniu niedokrwistości kolejnym etapem jest ustalenie jej przyczyny.

W zależności od wyniku i podejrzewanej przyczyny lekarz może zlecić kolejne badania, np. oznaczenie ferrytyny i innych parametrów gospodarki żelazowej, witaminy B12, kwasu foliowego, retikulocytów czy parametrów oceniających funkcję nerek.

Leczenie anemii, dieta i zapobieganie niedokrwistości

Leczenie niedokrwistości zależy od jej przyczyny. W przypadku niedoboru żelaza stosuje się preparaty żelaza, a przy niedoborze witaminy B12 lub kwasu foliowego – odpowiednią suplementację. Jeżeli anemia jest związana z przewlekłą utratą krwi, konieczne jest również ustalenie źródła krwawienia i leczenie jego przyczyny.

Dieta może wspierać zapobieganie niedoborom i być elementem leczenia, ale w przypadku rozwiniętej niedokrwistości sama zmiana jadłospisu często nie wystarcza. Dobrym źródłem żelaza są m.in. mięso, ryby, jaja, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste, orzechy i nasiona. Żelazo pochodzące z produktów zwierzęcych jest na ogół lepiej przyswajalne niż żelazo znajdujące się w produktach roślinnych.

Wchłanianie żelaza nie zależy wyłącznie od jego ilości w diecie. Witamina C może zwiększać przyswajanie żelaza niehemowego obecnego w produktach roślinnych. Z kolei polifenole znajdujące się m.in. w kawie i herbacie mogą ograniczać wchłanianie żelaza, dlatego w przypadku niedoboru żelaza warto unikać popijania posiłków bogatych w żelazo kawą lub herbatą.

Nie każdej niedokrwistości można jednak zapobiec poprzez odpowiednią dietę. Jeżeli przyczyną anemii jest np. przewlekła utrata krwi, choroba nerek, stan zapalny lub zaburzenie funkcjonowania szpiku, najważniejsze jest leczenie choroby podstawowej.

Anemia w ciąży – najczęściej zadawane pytania

Czy ferrytyna może być obniżona, zanim rozwinie się anemia?

Tak, niedobór żelaza może rozwijać się stopniowo, zanim dojdzie do obniżenia stężenia hemoglobiny. Początkowo organizm wykorzystuje zgromadzone zapasy żelaza, dlatego morfologia krwi może być jeszcze prawidłowa. Ferrytyna jest jednym z podstawowych parametrów wykorzystywanych do oceny zapasów żelaza. Jej obniżone stężenie może wskazywać na niedobór żelaza również wtedy, gdy stężenie hemoglobiny pozostaje prawidłowe. Warto jednak pamiętać, że ferrytyna jest także białkiem ostrej fazy i jej stężenie może wzrastać podczas stanu zapalnego. Z tego powodu wynik należy interpretować razem z objawami i innymi parametrami gospodarki żelazowej.

Czy kawa i herbata mogą ograniczać wchłanianie żelaza z posiłków?

Tak, kawa i herbata zawierają związki, przede wszystkim polifenole, które mogą ograniczać wchłanianie żelaza niehemowego, czyli żelaza występującego głównie w produktach roślinnych. Ma to szczególne znaczenie u osób z niedoborem żelaza lub zwiększonym zapotrzebowaniem na ten pierwiastek. W takiej sytuacji warto zachować odstęp między posiłkiem bogatym w żelazo a kawą lub herbatą.

Czy po oddaniu krwi może przejściowo obniżyć się poziom hemoglobiny?

Tak, podczas oddawania krwi dochodzi do utraty krwinek czerwonych, a wraz z nimi hemoglobiny i żelaza. Organizm potrzebuje czasu, aby uzupełnić utracone krwinki, dlatego po donacji stężenie hemoglobiny może przejściowo się obniżyć.