Niedobór witaminy B12 – przyczyny, objawy, skutki niskiego poziomu witaminy B12

Witamina B12 (kobalamina) pełni istotną rolę w organizmie, m. in. reguluje produkcję czerwonych krwinek. Znajduje się głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego, nie jest wytwarzana przez ludzki organizm, dlatego niedobór witaminy B12 jest dość częsty. Objawy niedoboru to np. nerwowość, depresja, zaburzenia chodu czy problemy ze wzrokiem. Jak powinna wyglądać dieta i suplementacja u osób z niskim poziomem kobalaminy?

1. Jaką rolę w organizmie pełni witamina B12?
2. Jakie są najczęstsze przyczyny niedoboru witaminy B12?
3. Jakie są najczęstsze przyczyny niedoboru witaminy B12?
4. Najczęstsze skutki niedoboru witaminy B12
5. Jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedoboru B12?
6. Witamina B12 a dieta – gdzie występuje?
7. Jak wygląda leczenie niedoboru witaminy B12?
8. Niedobór witaminy B12 – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie są źródła witaminy B12 i jak uzupełnić niedobór witaminy B12,
• czy niedobór wynika zawsze z zaburzeń wchłaniania witaminy B12,
• jakie badania pomogą określić poziom witaminy B12 w organizmie.

Niedobór witaminy B12 może mieć różne przyczyny i nie zawsze wynika z niewłaściwej diety. Warto również pamiętać, że witamina B12 i kwas foliowy są ze sobą powiązane w procesie tworzenia krwinek, dlatego brak witaminy B12 może prowadzić do zmian widocznych w wynikach badań. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, jak ocenić prawidłową ilość witaminy B12 w organizmie, jakie mogą być przyczyny jej niedoboru oraz jak skutecznie uzupełniać jej poziom.

Jaką rolę w organizmie pełni witamina B12?

Witamina B12, czyli kobalamina, to cząsteczka rozpuszczalna w wodzie. W swoim składzie zawiera pierwiastek kobalt, stąd jej nazwa. Molekuła ta wchodzi w skład witamin z grupy B. Witamina B12 w przewodzie pokarmowym zwierząt jest wytwarzana przez drobnoustroje, zaś człowiek dostarczać ją musi w gotowej postaci, wraz z dietą. 

1. Witamina B12 pełni bardzo ważną rolę w procesach wzrostu organizmu, a dokładniej w procesach dzielenia się komórek (pełni ważną rolę w reakcjach syntezy cząsteczek budujących kwasy nukleinowe, czyli puryn i pirymidyn).
2. Kobalamina bierze także udział w procesie zwanym hematopoezą, czyli mechanizmie, w którym wytwarzane są komórki krwi.
3. Kobalamina uczestniczy również w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego, a jej niedobór może prowadzić do uszkodzenia nerwów i zaburzeń neurologicznych.

Witamina B12 pełni zatem istotną funkcję w prawidłowym funkcjonowaniu:

• układu pokarmowego (błony śluzowej),
• układu krwionośnego (m. in. pełni rolę regulatora w produkcji czerwonych krwinek),
• odpowiada za stan skóry.

Jakie są najczęstsze przyczyny niedoboru witaminy B12?

Jedną z przyczyn niedoboru witaminy B12 w organizmie mogą być zaburzenia wchłaniania. Podłożem tego typu zaburzeń są nieprawidłowości w budowie glikoproteiny wytwarzanej przez komórki śluzówki żołądka, tzw. czynnika Castle’a lub receptora, który jest odpowiedzialny za wchłanianie witaminy B12 w jelitach. Kolejną przyczyną niedoboru witaminy B12 może być operacja bariatryczna, usunięcie jelita krętego, a także całkowite lub częściowe usunięcie żołądka, np. w wyniku zabiegu chirurgicznego, w którym konieczne jest usunięcie nowotworu.  Wśród przyczyn niedoboru witaminy B12 wymienia się także:

• niedobór witaminy B12 w diecie,
• wrodzony niedobór czynnika wewnętrznego Castle’a,
• autoimmunologiczne zapalenie żołądka, które może prowadzić do niedoboru czynnika wewnętrznego,
• zakażenie bakterią Helicobacter Pylori – stany zapalne błony śluzowej żołądka wywołane przez dany czynnik chorobotwórczy,
• zespół Zollingera–Ellisona,
• chorobę Leśniowskiego–Crohna,
• chorobę alkoholową,
• weganizm lub wegetarianizm,
• zakażenie tasiemcem szerokim (Diphyllobothrium latum),
• leki, które hamują wydzielanie kwasu solnego w żołądku.

Ryzyko niedoboru witaminy B12 może zwiększać długotrwałe stosowanie niektórych leków, m.in. metforminy oraz inhibitorów pompy protonowej i antagonistów receptora H2. W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zalecić kontrolę stężenia witaminy B12.

Jakie są najczęstsze przyczyny niedoboru witaminy B12?

Charakterystyczną konsekwencją niedoboru witaminy B12 w organizmie jest niedokrwistość megaloblastyczna. Jest to anemia, u podłoża której leżą zaburzenia syntezy DNA w komórkach układu czerwonokrwinkowego.

Do ogólnych objawów niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 zaliczamy:

• ogólne osłabienie,
• łatwa męczliwość,
• problemy z koncentracją i uwagą,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• zawroty i ból głowy,
• przyspieszona akcja serca,
• duszność.

Objawy neurologiczne niedobór witaminy B12

Objawy neurologiczne spowodowane niedoborem witaminy B12 w organizmie to:

• zaburzenia węchu,
• niedosłuch,
• zaburzenia czucia skórnego,
• drętwienie kończyn,
• niedowład kończyn,
• zaburzenia chodu, zmiana w sposobie poruszania się,
• impotencja,
• zaburzenia mikcji,
• hipotonia ortostatyczna (zawroty głowy po nagłej zmianie pozycji ciała),
• zaburzenia siły mięśniowej.

Objawy psychiatryczne niedobór witaminy B12

Objawy psychiatryczne spowodowane niedoborem witaminy B12 w organizmie to:

• zaburzenia funkcji poznawczych,
• otępienie,
• depresja,
• chwiejność nastroju, 
• rozdrażnienie.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego

Do objawów niedoboru witaminy B12 pochodzących z przewodu pokarmowego możemy zaliczyć:

• stopniową utratę masy ciała,
• brak apetytu,
• zaparcia lub biegunki,
• uczucie pieczenia języka,
• powiększenie i zaczerwienienie języka,
• utratę smaku,
• nudności.

Objawy skórne niedobór witaminy B12

Do objawów skórnych niedoboru kobalaminy w organizmie możemy zaliczyć: zażółcenie skóry (bladożółty, cytrynowy odcień skóry) oraz – u niektórych chorych – nabyte bielactwo.

Najczęstsze skutki niedoboru witaminy B12

Nieleczony niedobór witaminy B12 może prowadzić przede wszystkim do niedokrwistości megaloblastycznej oraz zaburzeń funkcjonowania układu nerwowego. Długotrwały niedobór może powodować uszkodzenie nerwów, które w części przypadków może być nieodwracalne. Z tego powodu ważne jest nie tylko rozpoznanie niedoboru, ale również ustalenie jego przyczyny i odpowiednio wczesne rozpoczęcie leczenia.

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedoboru B12?

1. Podstawą diagnostyki jest oznaczenie stężenia witaminy B12 w surowicy krwi.
2. W zależności od dostępności laboratorium można oznaczyć również aktywną witaminę B12 (holo-TC).
3. Jednocześnie warto wykonać morfologię krwi, która pomaga ocenić, czy niedoborowi towarzyszą zmiany w układzie czerwonokrwinkowym.
4. W przypadku niejednoznacznego wyniku lekarz może zalecić dodatkowe oznaczenie kwasu metylomalonowego (MMA) lub homocysteiny.

Witamina B12 a dieta – gdzie występuje?

Produktami szczególnie bogatymi w witaminę B12 są te, pochodzenia zwierzęcego. Naturalne, niefortyfikowane produkty roślinne nie są istotnym źródłem aktywnej witaminy B12. Osoby na diecie wegańskiej powinny korzystać z suplementów lub produktów fortyfikowanych witaminą B12. Do produktów szczególnie bogatych w witaminę B12 zaliczmy:

• mięso oraz przetwory mięsne (wieprzowina, wołowina, wątroby oraz nerki wieprzowe, wołowe, cielęce i drobiowe, mięso indycze, mięso kurczaka,  baleron, szynka, mięso królika),
• ryby ( w szczególności: szczupak, a także łosoś, pstrąg i makrela),
• mleko oraz przetwory mleczne (sery twarogowe, jogurty, kefiry, śmietana),
• sery  (np. edamski, gouda, brie),
• jaja,
• drożdże spożywcze.

Jak wygląda leczenie niedoboru witaminy B12?

Leczenie opiera się na trzech kierunkach.

1. Pierwszym z nich jest leczenie choroby podstawowej (np. choroby pasożytnicze, choroba Leśniowskiego-Crohna, nieracjonalne stosowanie przez dłuższy czas leków, które hamują wydzielanie kwasu solnego w żołądku – np. antagonistów receptora H2, a także zmiany anatomiczne, np. przewężenia jelit). 
2. Drugim kierunkiem leczenia niedoboru witaminy B12 jest jej suplementacja. Podczas leczenia stosuje się podanie doustne preparatów witaminowych lub drogę parenteralną, czyli zastrzyki – podanie domięśniowe lub podskórne. Sposób uzupełniania witaminy B12 zależy od przyczyny niedoboru, nasilenia objawów oraz możliwości wchłaniania. W wielu przypadkach skuteczne jest leczenie doustne, natomiast przy niektórych zaburzeniach wchłaniania lub objawach neurologicznych lekarz może zdecydować o zastosowaniu witaminy B12 w postaci iniekcji. Tabletki są wykorzystywane w celu uzupełniania niedoborów, które mogą wynikać np. z niezbilansowanej diety. 
3. Trzecim kierunkiem leczenia, który może pomóc w niedoborach witaminy B12 jest zmiana nawyków żywieniowych, szczególnie w przypadku kiedy właśnie one są podstawą niedoboru witaminy.

Diagnostyka niedoboru witaminy B12 opiera się na ocenie objawów i czynników ryzyka oraz badaniach laboratoryjnych. Podstawowym badaniem jest oznaczenie stężenia witaminy B12 lub aktywnej witaminy B12 w surowicy krwi. W przypadku niejednoznacznego wyniku lekarz może zlecić dodatkowo oznaczenie kwasu metylomalonowego (MMA) lub homocysteiny. W celu ustalenia przyczyny niedoboru wykonuje się, zależnie od sytuacji, dodatkowe badania, np. przeciwciała przeciw czynnikowi wewnętrznemu.

Niedobór witaminy B12 – najczęściej zadawane pytania

Czy witaminę B12 można przedawkować?

Nadmiar witaminy B12 jest zwykle wydalany z moczem. U większości osób nawet wysokie dawki suplementacji są uznawane za bezpieczne, jednak ich stosowanie powinno być uzasadnione zaleceniem lekarza.

Dlaczego u diabetyków występuje niedobór witaminy B12?

U osób z cukrzycą często stosuje się metforminę – lek, który może zaburzać wchłanianie witaminy B12 i zwiększać ryzyko jej niedoboru, szczególnie podczas długotrwałej terapii. U części diabetyków obserwuje się również niedobory kwasu foliowego (witaminy B9).

Czy sposób przygotowania jedzenia wpływa na zawartość witaminy B12?

Tak, witamina B12 jest wrażliwa na działanie wysokiej temperatury. Podczas gotowania, smażenia czy pieczenia jej zawartość w żywności może się zmniejszać, a straty zależą od czasu i sposobu obróbki termicznej – w niektórych przypadkach mogą sięgać nawet około 30-50%.

Czy niedobór witaminy B12 może występować mimo prawidłowej diety?

Tak, niedobór witaminy B12 nie zawsze wynika z jej zbyt małej podaży w diecie. Może być związany między innymi z zaburzeniami wchłaniania, chorobami żołądka i jelit lub stosowaniem niektórych leków.

Po jakim czasie suplementacji poziom witaminy B12 wraca do normy?

Nie ma jednego określonego czasu, który dotyczy wszystkich osób. Zależy on między innymi od stopnia niedoboru, przyczyny jego powstania oraz dawki i sposobu podawania witaminy B12. Stężenie B12 może poprawić się stosunkowo szybko, jednak wyrównanie niedoboru i ustąpienie jego skutków może wymagać dłuższego leczenia. W przypadku zaburzeń wchłaniania suplementacja może być konieczna przez długi czas.

Czy niedobór witaminy B12 może wpływać na pamięć i koncentrację?

Tak, niedobór witaminy B12 może powodować zaburzenia funkcji poznawczych, w tym problemy z pamięcią i koncentracją. Objawy te nie są jednak specyficzne wyłącznie dla niedoboru B12, dlatego ich występowanie nie oznacza automatycznie niedoboru tej witaminy. W przypadku utrzymujących się problemów warto skonsultować je z lekarzem i rozważyć odpowiednią diagnostykę.