Jak działają środki przeczyszczające? Co warto wiedzieć o ich stosowaniu?

Środki przeczyszczające to preparaty stosowane w celu ułatwienia wypróżniania, najczęściej w przypadku zaparć. Choć są powszechnie dostępne, ich użycie wymaga rozwagi – niewłaściwe lub długotrwałe stosowanie może prowadzić do działań niepożądanych i zaburzeń pracy jelit.

1. Środki na przeczyszczenie – jakie są dostępne?
2. Jak działają leki przeczyszczające?
3. Wskazania do przyjmowania środków przeczyszczających
4. Jak bezpiecznie zażywać leki na przeczyszczenie?
5. Skutki uboczne stosowania środków przeczyszczających
6. Środki przeczyszczające – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie rodzaje środków przeczyszczających są dostępne w Polsce,
• jak działają leki na przeczyszczenie i kiedy warto po nie sięgnąć,
• jak bezpiecznie stosować środki przeczyszczające i jakie mogą być skutki uboczne ich nadużywania.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, jak skutecznie i bezpiecznie leczyć zaparcia oraz czym różnią się dostępne na rynku środki przeczyszczające. Poznasz także leki na zaparcia, które można kupić w każdej aptece.

Środki na przeczyszczenie – jakie są dostępne?

Środki przeczyszczające są dostępne bez recepty (OTC) oraz na receptę (Rx). Różnią się mechanizmem działania, postacią oraz bezpieczeństwem długotrwałego stosowania. Lekarz lub farmaceuta, zalecając pacjentowi środki przeczyszczające, powinien zaznaczyć, że jest to rozwiązanie doraźne. Przy wyborze preparatu należy kierować się siłą działania, bezpieczeństwem oraz szybkością wystąpienia efektu.

Środki zwiększające objętość mas kałowych:

• babka płesznik (psyllium),
• metyloceluloza,
• błonnik guar.

Środki osmotyczne:

• laktuloza,
• makrogole/polietylenoglikole,
• sorbitol.

Środki drażniące (stymulujące perystaltykę jelit):

• bisakodyl,
• senes (glikozydy antrachinonowe),
• olej rycynowy.

Środki zmiękczające stole:

• dokuzynian sodowy.

Jak działają leki przeczyszczające?

Na rynku występuje wiele substancji przeczyszczających, które różnią się między sobą mechanizmem działania oraz bezpieczeństwem stosowania.

• Preparaty zwiększające objętość stolca działają wolniej, ale w sposób bardziej zbliżony do fizjologicznego. Pęcznieją w jelicie i pobudzają naturalny odruch defekacji. Wadą tych środków jest dłuższe oczekiwanie na efekt oraz konieczność odpowiedniego nawodnienia organizmu.

• Leki osmotyczne, np. laktuloza czy makrogole, zatrzymują wodę w jelicie, co powoduje rozmiękczenie stolca i ułatwia wypróżnienie. Makrogole działają podobnie do środków pęczniejących w jelicie, ale w odróżnieniu od nich nie ulegają fermentacji i zostają wydalone w postaci niezmienionej. Dokładny mechanizm działania tych cząsteczek polega na wytworzeniu wielu wiązań wodorowych, które przyciągają cząsteczki wody do światła jelita, dzięki czemu upłynniają masy kałowe i ułatwiają defekację. Z kolei laktuloza ulega w jelicie rozkładowi do kwasów organicznych, których obecność powoduje wzrost ciśnienia osmotycznego, a następnie napływ wody – tak jak w przypadku makrogoli. W obu opisanych mechanizmach pobudzenie wypróżnienia odbywa się na drodze stymulacji mięśniówki okrężnicy i ułatwienia parcia dzięki rozmiękczeniu mas kałowych.
• Środki drażniące, np. bisakodyl, senes lub kora kruszyny, stymulują zakończenia nerwowe w ścianie jelita grubego i nasilają jego skurcze. Prowadzi to do zwiększenia perystaltyki i szybkiego przesuwania mas kałowych. Efekt tych środków jest zdecydowanie szybszy, ale wiąże się z największym ryzykiem działań niepożądanych.
• Ostatni, nieco już zapomniany środek to dokuzynian sodu, który jest związkiem powierzchniowo czynnym zmniejszającym napięcie powierzchniowe w miejscu stykania się nabłonka jelita z masą kałową. Pozwala to na przenikanie do stolca większych ilości wody i jego upłynnienie, co sprzyja łatwiejszemu wypróżnianiu.

Wskazania do przyjmowania środków przeczyszczających

Leki na przeczyszczenie stosuje się przede wszystkim w leczeniu zaparć, zwłaszcza gdy zmiana diety i stylu życia nie przynosi efektów.

Łagodne środki ułatwiające wypróżnienie mogą być stosowane również u dzieci, choć u najmłodszych zaparcia często wynikają z niedojrzałości przewodu pokarmowego. W tej grupie pacjentów konieczne jest rozsądne podejście do leczenia, ponieważ organizm dziecka powinien sam wykształcić odpowiednie mechanizmy, które ułatwią wypróżnienie – oczywiście przy zapewnieniu prawidłowej diety i nawodnienia.

W trakcie stosowania preparatów na przeczyszczenie należy pamiętać, że najważniejsze jest ustalenie przyczyny zaparć, ponieważ większość środków przeczyszczających należy stosować krótkotrwale.

Jak bezpiecznie zażywać leki na przeczyszczenie?

Środki przeczyszczające należy stosować jak najkrócej, zgodnie z zaleceniami lekarza lub farmaceuty oraz po przeczytaniu ulotki. Warto wybierać środki charakteryzujące się większym stopniem bezpieczeństwa, takie jak makrogole, umiejętnie stosowane środki pęczniejące lub laktuloza. Choć preparaty ziołowe starego typu zapewniają szybki efekt, niosą za sobą największe ryzyko przyzwyczajenia oraz działań niepożądanych.

Co zamiast leków na przeczyszczenie?

W wielu przypadkach zaparcia można złagodzić bez sięgania po leki. Trwa to dłużej niż przyjęcie preparatu przeczyszczającego, ale jest zdecydowanie bezpieczniejsze i pozwala budować zdrowe nawyki. Największe znaczenie mają zmiany żywieniowe, takie jak zwiększenie ilości błonnika w diecie, regularne picie wody, wprowadzenie fermentowanych produktów mlecznych oraz utrzymywanie stałych pór posiłków. Pewnym wsparciem jest również suplementacja prebiotyków, jednak przed jej rozpoczęciem warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Istotna jest także codzienna aktywność fizyczna, która wspomaga prawidłową perystaltykę jelit.

Skutki uboczne stosowania środków przeczyszczających

Nadmierne lub długotrwałe stosowanie leków przeczyszczających może prowadzić do szeregu działań niepożądanych. Najbardziej powszechnym efektem ubocznym zbyt częstego zażywania środków przeczyszczających jest wystąpienie biegunek. Długotrwałe biegunki mogą prowadzić do odwodnienia organizmu lub zaburzeń elektrolitowych.

Z tego powodu preparaty te należy traktować wyłącznie jako rozwiązanie doraźne.

Środki przeczyszczające – najczęściej zadawane pytania

Czy środki na przeczyszczenie pomagają schudnąć?

Nie. Niestety to bardzo często wykorzystywany mit. Środki przeczyszczające nie powodują utraty tkanki tłuszczowej, a jedynie przyspieszają pasaż jelitowy i utratę wody. Początkowo może to sprawiać wrażenie, że ktoś zgubił kilka kilogramów, jednak jest to tylko woda, która została wydalona z organizmu. Stosowanie leków przeczyszczających w celach odchudzających jest nieskuteczne i potencjalnie niebezpieczne dla zdrowia.

Jak często można stosować środki na przeczyszczenie?

Większość leków przeczyszczających powinna być stosowana sporadycznie lub przez krótki czas. Konkretne dawkowanie zależy od stanu zdrowia pacjenta, schorzeń współistniejących oraz wykorzystanej substancji czynnej. Jeśli zaparcia utrzymują się dłużej niż kilka dni lub regularnie nawracają, konieczne jest skonsultowanie się z lekarzem i ustalenie przyczyny zaparć zamiast stałego sięgania po leki, które w dłuższej perspektywie mogą dodatkowo pogłębić problem.