Pryszczyca – objawy, zakażenie, leczenie i zagrożenie dla ludzi

Wśród najpoważniejszych schorzeń o podłożu wirusowym, które od dekad spędzają sen z powiek lekarzom weterynarii, hodowcom oraz specjalistom z zakresu globalnej epidemiologii, szczególne miejsce zajmuje jednostka chorobowa wywołująca duże straty ekonomiczne w przemyśle mięsnym. Wnikliwe analizy epizootiologiczne nie pozostawiają wątpliwości – mamy do czynienia z patogenem o niezwykłym potencjale zakaźnym, zdolnym do błyskawicznego paraliżowania rolnictwa w całych państwach.

1. Czym jest pryszczyca?
2. Wirus pryszczycy i jego serotypy
3. Źródła zakażenia i przenoszenie pryszczycy
4. Czy pryszczyca jest groźna dla ludzi?
5. Objawy pryszczycy u ludzi
6. Leczenie pryszczycy u ludzi
7. Zwalczanie źródeł zakażenia pryszczycą u bydła – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest pryszczyca,
• jak wygląda charakterystyka choroby,
• jakie są źródła zakażenia pryszczycą,
• jakie są objawy pryszczycy,
• jak przebiega leczenie pryszczycy.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że pryszczyca (FMD, ang. foot and mouth disease) to nie tylko ogromny problem weterynaryjny i ekonomiczny, ale również niezwykle złożone zjawisko biologiczne. Dowiesz się szczegółowo, jak ten mikroskopijny czynnik etiologiczny potrafi przetrwać w skrajnie niesprzyjających warunkach środowiskowych i z łatwością pokonywać bariery geograficzne, a także poznasz fundamentalne fakty dotyczące tego, czy człowiek może zarazić się pryszczycą podczas przypadkowych interakcji ze środowiskiem wiejskim. Ponadto zdobędziesz rzetelną wiedzę na temat ludzkiego aspektu tej infekcji, co pozwoli Ci oddzielić fakty medyczne od powszechnie powtarzanych internetowych mitów.

Czym jest pryszczyca?

Pryszczyca jest ostrą i wysoce zaraźliwą chorobą, która atakuje przede wszystkim dzikie i udomowione zwierzęta parzystokopytne. Zakażenia u ludzi należą do wyjątkowych przypadków. Choroba charakteryzuje się błyskawicznym namnażaniem patogenu w nabłonkach, co prowadzi do powstawania bolesnych pęcherzy (aft).

Każdy przypadek pryszczycy natychmiast mobilizuje państwowe służby weterynaryjne do wdrożenia rygorystycznych procedur bezpieczeństwa.

Charakterystyka choroby i zaraźliwość

Współczynnik reprodukcji wirusa w nieodpornym stadzie osiąga zatrważające wartości, co sprawia, że patogen może w ciągu zaledwie kilku dni zainfekować wszystkie osobniki w gospodarstwie.

Wbrew powszechnym wyobrażeniom śmiertelność wśród dorosłych zwierząt nie jest drastycznie wysoka (zazwyczaj oscyluje w granicach 1–5%). Sytuacja wygląda jednak zupełnie inaczej w przypadku młodych osobników – w tej grupie śmiertelność może sięgać nawet kilkudziesięciu procent z powodu ostrego wirusowego zapalenia mięśnia sercowego, które prowadzi do nagłego zatrzymania akcji serca, jeszcze zanim uformują się klasyczne zmiany pęcherzykowe. Biorąc pod uwagę obraz kliniczny pryszczycy u zwierząt, to właśnie potężna inwazyjność patogenu stanowi największe wyzwanie logistyczne.

U części zwierząt, zwłaszcza u bydła, wirus może utrzymywać się przez dłuższy czas mimo braku objawów klinicznych. Znaczenie epidemiologiczne tego zjawiska pozostaje przedmiotem badań.

Wirus pryszczycy i jego serotypy

Głównym winowajcą całego problemu jest maleńki wirion należący do obszernej rodziny Picornaviridae, z rodzaju Aphthovirus. Jego struktura jest pozbawiona osłonki lipidowej, co w świecie mikrobiologii niesie za sobą kolosalne konsekwencje dotyczące jego fizjologii i metod neutralizacji. Genom patogenu stanowi jednoniciowa cząsteczka RNA, która charakteryzuje się dużą tendencją do mutacji oraz występowania błędów w replikacji, dzięki czemu wirus pozostaje niebywale plastyczny biologicznie i trudny do uchwycenia.

Podział na serotypy – O, A, C, Asia 1, SAT 1, SAT 2, SAT 3

Wirus pryszczycy występuje w siedmiu głównych, odrębnych immunologicznie wariantach: O, A, C, Asia 1 oraz SAT 1, SAT 2 i SAT 3.

Ta zmienność genetyczna drastycznie utrudnia zwalczanie choroby i sprawia, że nie istnieje jedna uniwersalna szczepionka. Preparaty ochronne muszą być każdorazowo dobierane do szczepu wywołującego daną epidemię, a ich skuteczność jest ograniczona w czasie.

Wrażliwość wirusa na temperaturę i pH

Brak wspomnianej wcześniej osłonki lipidowej sprawia, że wirus jest relatywnie odporny na powszechnie stosowane rozpuszczalniki organiczne czy delikatne detergenty. Wirus doskonale konserwuje się w niskiej temperaturze – w warunkach zamrożenia może pozostawać w uśpieniu przez wiele miesięcy, a nawet lat, i zachowywać zjadliwość np. w mrożonym mięsie czy szpiku kostnym.

Jego piętą achillesową jest natomiast wrażliwość na wahania odczynu środowiska. Patogen ten ulega gwałtownej dezaktywacji w środowisku o pH poniżej 6,0 oraz powyżej 9,0. Wirus jest wrażliwy na odpowiednio dobrane środki dezynfekcyjne stosowane zgodnie z zaleceniami służb weterynaryjnych, m.in. preparaty na bazie wodorotlenku sodu, węglanu sodu czy kwasów organicznych.

Źródła zakażenia i przenoszenie pryszczycy

Patogen opuszcza organizm zakażonego osobnika dosłownie każdą możliwą drogą – znajduje się w wydychanym powietrzu, ślinie, mleku, kale, moczu i nasieniu. Tak wiele dróg szerzenia się sprawia, że to, jak przenosi się pryszczyca, przypomina niekiedy scenariusze z filmów katastroficznych.

Kontakt bezpośredni i pośredni

• Kontakt bezpośredni – to najczęstsza droga zakażenia. Wirus wnika przez mikrouszkodzenia błon śluzowych układu oddechowego i pokarmowego w wyniku bezpośredniego kontaktu z chorym zwierzęciem wydalającym wirusa.
• Kontakt pośredni (wektoryzacja) – patogen może przetrwać na przedmiotach (odzież, opony, sprzęt rolniczy). Człowiek rzadko choruje, ale działa jak mechaniczny roznosiciel wirusa.
• Droga powietrzna – przy odpowiedniej pogodzie (wysoka wilgotność, stały wiatr) wirus tworzy zakaźny aerozol. Może przemieszczać się na odległość kilkunastu kilometrów nad lądem i nawet ponad 100 km nad zbiornikami wodnymi, co sprzyja powstawaniu nowych ognisk.

Czy pryszczyca jest groźna dla ludzi?

Nie, potencjał zoonotyczny wirusa jest niezwykle niski. Ryzyko zachorowania ludzi jest bardzo małe. Zakażenie przez żywność jest wykluczone dzięki standardowym procesom przetwórczym (np. pasteryzacja mleka).

Możliwe jest jednak przenoszenie wirusa wraz z mlekiem i niepasteryzowanymi przetworami mlecznymi, mięsem i innymi produktami pochodzącymi od zakażonych zwierząt, jeśli nie zostały poddane obróbce niszczącej wirusa pryszczycy.

Objawy pryszczycy u ludzi

Przełamanie bariery gatunkowej to absolutna rzadkość (może dotyczyć np. personelu laboratoryjnego narażonego na ogromne dawki wirusa).

Objawy są łagodne i nieswoiste. Początkowo przypominają przeziębienie (stan podgorączkowy, gorączka, zmęczenie), a następnie w jamie ustnej oraz między palcami dłoni i stóp mogą pojawić się pękające pęcherzyki.

Uwaga: Zdjęcia w internecie często błędnie pokazują tzw. chorobę bostońską (HFMD), którą wywołują ludzkie enterowirusy.

Leczenie pryszczycy u ludzi

Leczenie ma charakter wyłącznie zachowawczy i obejmuje nawodnienie, leki przeciwbólowe i płukanki antyseptyczne. Układ odpornościowy zwalcza infekcję samodzielnie w ciągu maksymalnie kilkunastu dni. Najważniejszym zadaniem ludzi jest niedopuszczenie do przeniesienia wirusa na zwierzęta gospodarskie.

Kluczowe środki ostrożności to:

• na fermach – rygorystyczna kontrola ruchu, stosowanie mat dezynfekcyjnych i jednorazowej odzieży ochronnej, a także bezwzględny zakaz karmienia świń surowymi resztkami gastronomicznymi (zlewkami);
• dla podróżujących – zakaz przywożenia mięsa, nabiału i skór z krajów, w których występuje pryszczyca, oraz obowiązkowa dezynfekcja obuwia po powrocie z takich regionów.

Zwalczanie źródeł zakażenia pryszczycą u bydła – najczęściej zadawane pytania

Gdzie występuje pryszczyca?

Jeśli spojrzymy na mapy pokazujące, gdzie naturalnie występuje pryszczyca, ogniska endemiczne odnajdziemy przede wszystkim w wielu państwach kontynentu afrykańskiego, na dużych obszarach Azji Środkowej oraz Południowo-Wschodniej, a także w niektórych krajach Ameryki Południowej i na Bliskim Wschodzie. Organizacje monitorujące zdrowie zwierząt na bieżąco lokalizują miejsca, w których wybuchła pryszczyca. Nowe ogniska są tam zazwyczaj natychmiast zwalczane poprzez rygorystyczny ubój i głęboką dezynfekcję.

Jakie zwierzęta atakuje pryszczyca?

Przede wszystkim:

• bydło (krowy, woły, bawoły),
• świnie,
• owce,
• kozy.

Do gatunków wrażliwych zalicza się także zwierzęta dzikie i egzotyczne, m.in.:

• w Europie i Polsce – dziki, jelenie, sarny, żubry;
• w innych regionach świata – antylopy, żyrafy, lamy, alpaki, wielbłądy, renifery, słonie;
• inne ssaki (bardzo rzadko) – niektóre gryzonie.

Pryszczyca u dzieci – jak leczyć?

U dzieci odzwierzęca pryszczyca praktycznie nie występuje. To, co rodzice biorą za pryszczycę, jest w rzeczywistości chorobą bostońską, czyli zespołem dłoni, stóp i ust (HFMD), który wywołują ludzkie enterowirusy (np. wirus Coxsackie). Pryszczyca zwierząt nie jest tą samą chorobą co choroba dłoni, stóp i jamy ustnej (tzw. bostonka), mimo że w obu schorzeniach występują pęcherzyki.

Leczenie „pryszczycy u dzieci” (czyli bostonki) jest wyłącznie objawowe i obejmuje:

• podawanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych (np. paracetamol, ibuprofen);
• stosowanie miejscowych żeli znieczulających na bolesne afty w jamie ustnej (dobranych odpowiednio do wieku dziecka zgodnie z zaleceniem lekarza lub farmaceuty);
• podawanie chłodnych, niedrażniących płynów w celu zapobiegania odwodnieniu.

Choroba ma przebieg łagodny i ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni.