Mniszek lekarski – działanie, właściwości i stosowanie. Jak bezpiecznie korzystać z jego mocy?

Mniszek lekarski (Taraxacum officinale) należy do rodziny astrowatych (Asteraceae). Funkcjonuje również pod nazwami: mniszek pospolity, mlecz, dmuchawiec, brodawnik mleczowaty, mlecznica czy pąpawa. Naturalnie występował w Europie oraz Azji Zachodniej, jednak obecnie jest gatunkiem kosmopolitycznym spotykanym niemal na całym świecie w strefie klimatu umiarkowanego.

Roślinę najczęściej można zobaczyć na łąkach i pastwiskach, w zaroślach przy drogach i ścieżkach, na nieużytkach rolnych, a także w parkach i przydomowych ogrodach. To typowy gatunek ruderalny, często uznawany za uciążliwy chwast. Preferuje gleby żyzne, wilgotne i bogate w azot. Najlepiej rozwija się na stanowiskach słonecznych lub w półcieniu. W Polsce jest szeroko rozpowszechniony na terenie całego kraju.

Mniszek lekarski to bylina wieloletnia z silnym, mięsistym korzeniem palowym. Korzeń ma walcowaty przekrój, zwęża się ku dołowi i zawiera liczne przewody mleczne wypełnione białym, gorzkim lateksem. Zazwyczaj jest słabo rozgałęziony. System korzeniowy sięga na głębokość około 15–45 cm, co sprawia, że roślina jest trudna do usunięcia.

Z szyjki korzeniowej wyrasta pęd kwiatostanowy o pustym wnętrzu, gładki lub delikatnie owłosiony, osiągający wysokość od 5 do 70 cm. U jego nasady widoczny jest charakterystyczny, lekko purpurowy odcień. Na szczycie pędu rozwija się pojedynczy koszyczek kwiatowy o średnicy około 5 cm.

Liście odziomkowe tworzą przyziemną rozetę. Mają kształt podłużny, odwrotnie jajowaty lub lancetowaty i dorastają do 5–50 cm długości. Blaszka liściowa może być płytko lub głęboko powcinana, z ząbkami skierowanymi ku górze. Jej powierzchnia jest jasno- lub ciemnozielona, gładka bądź delikatnie owłosiona.

Okres kwitnienia rozpoczyna się wczesną wiosną i trwa aż do późnej jesieni. Kwiaty zebrane są w koszyczki o łagodnym, słodkawym zapachu. Jeden kwiatostan składa się z około 150–200 drobnych kwiatów, otoczonych dwuwarstwową okrywą z zielonych listków. Zewnętrzne listki zwykle odginają się ku dołowi, natomiast wewnętrzne skierowane są ku górze.

Kwiaty są obupłciowe i języczkowate, o zrosłopłatkowej koronie zakończonej pięcioma drobnymi ząbkami. Mają intensywnie żółtą lub pomarańczowo-żółtą barwę. Każdy kwiat zawiera pojedynczy słupek z dolną zalążnią i dwudzielnym znamieniem oraz pięć pręcików, których pylniki zrastają się w rurkę otaczającą szyjkę słupka. W ciągu dnia kwiaty się otwierają, natomiast nocą i podczas deszczu pozostają zamknięte.

Owocem jest brunatna, podłużna i bruzdowana niełupka, zaopatrzona w biały puch kielichowy pełniący funkcję aparatu lotnego. Dzięki temu nasiona są rozsiewane przez wiatr – stąd popularna nazwa „dmuchawiec”. Biały sok mleczny występuje we wszystkich częściach rośliny i wypływa po uszkodzeniu tkanek.

Nazwa łacińska Taraxacum officinale wywodzi się najprawdopodobniej z greki (taraxis – dolegliwość) oraz z łacińskiego słowa officinale – apteka. W wolnym tłumaczeniu oznacza to roślinę lecząca dolegliwości.

Mniszek lekarski (Taraxacum officinale) zawiera liczne substancje o potwierdzonych właściwościach prozdrowotnych. To właśnie bogaty skład chemiczny odpowiada za szerokie działanie mniszka lekarskiego na wątrobę, układ trawienny, odporność i metabolizm.

Inulina i polisacharydy – wpływ na jelita i poziom cukru

Korzeń mniszka lekarskiego jest źródłem inuliny należącej do fruktanów. Wykazuje ona działanie prebiotyczne i hipoglikemizujące. W surowcu obecne są także polisacharydy (fruktooligosacharydy i fruktopolisacharydy), które wspierają kontrolę glikemii – najprawdopodobniej poprzez hamowanie enzymów α-glukozydazy i α-amylazy.

Badania wykazały, że inulina stymuluje wzrost korzystnych bakterii jelitowych z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus, co sprzyja regulacji perystaltyki jelit i wzmacnia odporność jelitową. W modelach doświadczalnych hamowała również karcynogenezę jelita grubego oraz zmniejszała ryzyko innych chorób jelita.

Polisacharydy z korzenia mniszka wykazywały działanie hepatoprotekcyjne – obniżały aktywność aminotransferazy asparaginianowej (AST) i alaninowej (ALT), przeciwdziałały spadkowi poziomu glutationu oraz wpływały na aktywność czynnika NF-κB. Zmniejszały także ekspresję mediatorów zapalnych: iNOS, COX-2, TNF-α i IL-1β.

Laktony seskwiterpenowe – działanie żółciopędne, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe

Korzeń mniszka zawiera gorzkie laktony seskwiterpenowe, m.in. taraksacynę i dihydrotaraksacynę, a także związki z grupy germakranolidów, eudesmanolidów i guajanolidów. To one odpowiadają za charakterystyczny gorzki smak rośliny oraz jej działanie żółciotwórcze i żółciopędne.

Substancje te:

• stymulują produkcję i wydzielanie żółci,

• wspomagają trawienie tłuszczów,

• pobudzają wydzielanie soku żołądkowego,

• ułatwiają trawienie składników pokarmowych.

W badaniach wykazano ich właściwości hepatoochronne i przeciwzapalne. Doustne podawanie preparatu z korzenia Taraxacum officinale (500 mg/kg), bogatego w seskwiterpeny, prowadziło do inaktywacji szlaku NF-κB oraz obniżenia poziomów IL-1β, TNF-α, TGF-β1 i COX-2.

Laktony seskwiterpenowe wykazują także działanie przeciwdrobnoustrojowe, szczególnie wobec bakterii Gram-dodatnich. Ekstrakt z liści był wysoce aktywny wobec Staphylococcus aureus oraz umiarkowanie aktywny wobec Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae. Właściwości antybakteryjne przypisuje się obecności m.in. α-santoniny, glabeliny, arborescyny i estafiatyny.

Dodatkowo laktony seskwiterpenowe wspierają ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym poprzez aktywację czynnika transkrypcyjnego Nrf2 oraz stymulację ekspresji genu Hmox-1. W badaniach in vitro wykazywały także cytotoksyczność wobec wybranych linii komórek nowotworowych (m.in. melanoma).

Związki fenolowe i flawonoidy – ochrona wątroby i działanie antyoksydacyjne

W składzie mniszka lekarskiego znajdują się kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, ferulowy, cykoriowy) oraz liczne flawonoidy, m.in. luteolina, apigenina, kwercetyna i ich glikozydy. Obecne są również karotenoidy (beta-karoten, luteina, zeaksantyna), kumaryny, witaminy (A, C, K) oraz minerały – głównie potas, a także sód, wapń i żelazo.

Związki fenolowe odpowiadają za silne właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne mniszka. Ograniczają stres oksydacyjny poprzez:

• zmniejszenie peroksydacji lipidów,

• ograniczenie karbonylacji białek,

• redukcję produkcji ROS,

• zwiększenie aktywności dysmutazy ponadtlenkowej, katalazy i peroksydaz glutationowych.

Fenole i flawonoidy Taraxacum officinale aktywują szlak Nrf2 – kluczowy mechanizm cytoprotekcyjny chroniący wątrobę obciążoną ksenobiotykami. W jednym z badań ekstrakt z liści działał ochronnie wobec wątroby uszkadzanej paracetamolem – zmniejszał poziom aminotransferaz oraz hamował zmiany histopatologiczne.

Podejrzewa się, że fenole mniszka mogą wspierać regenerację wątroby poprzez inaktywację komórek gwiaździstych i ograniczanie zwłóknienia. W modelach cukrzycy ekstrakt z liści minimalizował uszkodzenia wątroby.

Triterpeny i sterole – działanie hepatoprotekcyjne i przeciwhiperglikemiczne

W mniszku obecne są również triterpeny i sterole, m.in. taraksasterol, stigmasterol, β-sitosterol, gigantursenol A oraz ich glukozydy. Występują zarówno w korzeniu, jak i w części nadziemnej rośliny.

Badania przedkliniczne wykazały, że ekstrakty z Taraxacum officinale chronią wątrobę przed uszkodzeniem wywołanym alkoholem, czterochlorkiem węgla czy paracetamolem. Szczególną rolę odgrywa taraksasterol, który:

• moduluje szlaki zapalne (obniża TNF-α i IL-6),

• redukuje powstawanie ROS,

• wykazuje działanie przeciwhiperglikemiczne.

W modelach stłuszczenia wątroby ekstrakt z liści powodował normalizację podwyższonego poziomu glukozy i insuliny na czczo. Sugeruje się również, że sterole mniszka mogą wykazywać aktywność wobec wirusa zapalenia wątroby typu B.

Surowcami zielarskimi otrzymywanymi z mniszka lekarskiego są korzeń mniszka Taraxaci radix, liść mniszka Taraxaci folium, ziele mniszka Taraxaci herba oraz korzeń z zielem mniszka Taraxaci radix cum herba.  Korzeń mniszka powinien być zbierany jesienią, natomiast młode listki- przed okresem kwitnienia (wczesną wiosną).

W aptekach znajdziemy preparaty zawierające mniszka lekarskiego o statusie leków, wyrobów medycznych lub suplementów diety. Występują w postaci doustnych tabletek, kapsułek, kropli, płynów, nalewek, soków oraz ziół do zaparzania. Poza nimi dostępne są kosmetyki z mniszkiem tj. szampony i odżywki do włosów, żele pod prysznic, płyny do higieny intymnej, kremy, maseczki, maści i balsamy na skórę.  

Przykładowe przepisy z wykorzystaniem korzenia mniszka lekarskiego:

• odwar: 1 łyżkę wysuszonego i rozdrobnionego surowca (około 5 gramów) zalewamy 250 ml wody i doprowadzamy do wrzenia; całość gotujemy na wolnym ogniu przez około 5- 10 minut, po czym odstawiamy na kolejne 10 minut; gotowy odwar przecedzamy; zwyczajowo dawkuje się pół filiżanki naparu dwa razy w ciągu dnia, najlepiej przed posiłkiem (usprawnia trawienie);
• kawa mniszkowa: 2 łyżeczki prażonego i zmielonego korzenia mniszka zalewamy szklanką wrzącej wody; parzymy przez 10 minut, po czym przecedzamy; można wypijać 1- 2 szklanki kawy mniszkowej w ciągu dnia jako bezkofeinową alternatywę dla zwykłej kawy; 
• nalewka: drobno siekany świeży lub wysuszony korzeń umieszczamy w szklanym naczyniu i zalewamy alkoholem 40- 60% w proporcji 1:2 (świeży) lub 1:5 (suszony); pozostawiamy do maceracji na okres 14 dni w ciemnym i chłodnym miejscu, pamiętając o codziennym wstrząsaniu naczyniem; gotową nalewkę filtrujemy; zwyczajowo stosuje się 20- 40 kropli nalewki przed głównymi posiłkami (2- 3 razy w ciągu dnia);   
• macerat: 1 łyżkę rozdrobnionego surowca zalewamy szklanką letniej wody i odstawiamy na minimum 6 godzin (najlepiej na całą noc); gotowy macerat przecedzamy; wypija się połowę szklanki maceratu przed posiłkiem (2- 3 razy w ciągu dnia);
• syrop: 50 gramów świeżego, posiekanego surowca zalewamy 500 ml wody i doprowadzamy do wrzenia; gotujemy przez kwadrans po czym odcedzamy; do odwaru dodajemy 250 gramów miodu lub cukru i gotujemy do uzyskania konsystencji syropu; zwykle dawkuje się po łyżeczce syropu 2- 3 razy w ciągu dnia; pomaga w walce z przeziębieniem, na ból gardła i chrypkę oraz kaszel;  

Przepisy z wykorzystaniem kwiatów mniszka:

• napar: 1- 2 łyżki świeżych kwiatów lub 1 łyżkę suszonego surowca zalewamy szklanką wrzącej wody; zaparzamy pod przykryciem przez 10- 15 minut; gotowy napar przecedzamy; wypija się świeżo sporządzany napar 1- 2 razy w ciągu dnia;
• olej kwiatowy: świeże kwiaty zalewamy wybranym olejem roślinnym zachowując proporcje 1:2;  macerujemy przez 10- 14 dni w temperaturze pokojowej; gotowy olej przecedzamy; nadaje się do smarowania obolałych mięśni i stawów; 
• syrop: 300- 400 gramów świeżego surowca zalewamy 1 litrem wody i gotujemy przez 15- 20 minut; odwar zestawiamy z ognia i pozostawiamy na 12- 24 godziny; po tym czasie przecedzamy całość i dodajemy do odwaru 1 kg cukru lun=b miodu oraz opcjonalnie sok z 1 cytryny; gotujemy na małym ogniu do uzyskania konsystencji syropu; zwykle stosuje się 1 łyżeczkę 2- 3 razy w ciągu dnia; 

Przepisy z wykorzystaniem liści mniszka lekarskiego:

• sok z liści: świeże liście należy umyć i rozdrobnić, po czym wycisnąć z nich sok np. przy użyciu sokowirówki; w celu pobudzenia metabolizmu stosuje się łyżkę soku rozcieńczonego w niewielkiej ilości wody 2 razy w ciągu dnia; 
• okłady: liście lekko rozgniatamy lub miksujemy na papkę; w tej postaci surowiec przykładamy a obolałe miejsca objęte stanem zapalnym na 20- 30 minut;
• napar: 1 łyżkę suszonych liści mniszka zalewamy szklanką wrzątku i zaparzamy 10 -15 minut; napar działa moczopędnie i odtruwająco; 

Nie zaleca się stosowania mniszka lekarskiego bez nadzoru lekarza u osób z ciężkimi schorzeniami wątroby lub nerek. Brakuje danych na temat bezpieczeństwa używania mniszka lekarskiego przez kobiety w ciąży i karmiące piersią.

Choć mniszek lekarski (Taraxacum officinale) jest uznawany za surowiec bezpieczny, może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami. Warto wiedzieć, z czym nie łączyć mniszka lekarskiego, aby nie obniżyć skuteczności terapii ani nie zwiększyć ryzyka działań niepożądanych.

Antybiotyki chinolonowe – możliwe zmniejszenie skuteczności leczenia

Związki zawarte w mniszku lekarskim mogą zmniejszać biodostępność antybiotyków z grupy chinolonów, a tym samym obniżać efektywność terapii. Dotyczy to takich substancji jak:

ciprofloksacyna, lewofloksacyna, moksyfloksacyna, norfloksacyna, ofloksacyna. 

W trakcie antybiotykoterapii należy skonsultować stosowanie mniszka z lekarzem.

Leki moczopędne – ryzyko zaburzeń wodno-elektrolitowych

Mniszek lekarski wykazuje działanie moczopędne, dlatego może nasilać efekt leków diuretycznych (tiazydów, diuretyków pętlowych oraz diuretyków oszczędzających potas), a także innych ziół o właściwościach moczopędnych. Takie połączenie zwiększa ryzyko zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej.

Szczególną ostrożność należy zachować przy stosowaniu:

furosemidu, torasemidu, indapamidu, hydrochlorotiazydu.

Podobny efekt mogą wywoływać rośliny takie jak pokrzywa, brzoza, nawłoć czy skrzyp.

Diuretyki oszczędzające potas – ryzyko hiperkaliemii

Liście mniszka zawierają znaczne ilości potasu (ok. 2500–4500 mg/100 g surowca). Z tego względu jednoczesne stosowanie z diuretykami oszczędzającymi potas może prowadzić do hiperkaliemii.

Do tej grupy leków należą: spironolakton, eplerenon, triamteren, amilorid.

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe – zwiększone ryzyko krwawień

Korzeń mniszka lekarskiego może spowalniać proces krzepnięcia krwi. W konsekwencji istnieje możliwość nasilenia działania leków przeciwpłytkowych i przeciwzakrzepowych, co zwiększa ryzyko krwawień oraz powstawania zasinień.

Ostrożność należy zachować podczas stosowania: kwasu acetylosalicylowego, acenokumarolu, warfaryny, rywaroksabanu, apiksabanu, dabigatranu, klopidogrelu, tikagerolu, heparyn drobnocząsteczkowych.

Podobne właściwości rozrzedzające krew wykazują m.in. czosnek, imbir, miłorząb japoński, kasztanowiec oraz żeń-szeń właściwy.

Leki przeciwcukrzycowe – możliwość nasilenia działania

Mniszek lekarski wykazuje łagodne właściwości hipoglikemizujące. W połączeniu z lekami przeciwcukrzycowymi może nasilać ich działanie. Warto monitorować poziom glukozy we krwi, zwłaszcza na początku terapii, aby uniknąć nadmiernych spadków cukru.

Zmiana biodostępności leków jest jednak mało prawdopodobna.

Leki na nadkwasotę i inhibitory pompy protonowej

Mniszek lekarski pobudza wydzielanie soków trawiennych. Może więc potencjalnie osłabiać działanie leków zobojętniających kwas żołądkowy oraz inhibitorów pompy protonowej, takich jak omeprazol, pantoprazol czy esomeprazol.

Leki metabolizowane przez wątrobę (CYP1A2)

Mniszek lekarski może wpływać na szybkość metabolizmu leków będących substratami cytochromu P450 1A2, co potencjalnie zmienia tempo ich rozkładu w organizmie. Do tej grupy należą m.in.: klozapina, olanzapina, teofilina, duloksetyna, propranolol, paracetamol.

Lit – zwiększone ryzyko działań niepożądanych

Nie zaleca się stosowania mniszka lekarskiego podczas terapii litem (stosowanym w zaburzeniach psychicznych). Działanie moczopędne rośliny może zmniejszać tempo eliminacji litu przez nerki, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych. Możliwe objawy nadmiaru litu obejmują: zaburzenia żołądkowo-jelitowe, drżenie mięśniowe i osłabienie siły mięśniowej, wielomocz, wzmożone pragnienie, uczucie zmęczenia.

Surowce zielarskie otrzymywane z mniszka lekarskiego są uznawane za bezpieczne, jednak ich stosowanie może w pewnych przypadkach wywołać działania niepożądane.

Do najczęstszych skutków ubocznych należą łagodne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: bóle brzucha, wzdęcia, zgaga i podrażnienie błony śluzowej żołądka, nudności oraz biegunka. Substancje czynne zawarte w mniszku lekarskim działają żółciotwórczo i żółciopędnie, dlatego ich stosowanie może nasilić dolegliwości pacjentów z kamicą żółciową lub niedrożnością przewodów żółciowych (pojawia się wówczas silny ból prawym górnym podżebrzu lub nadbrzuszu).

Mniszek lekarski może wywołać reakcje alergiczne, a ryzyko ich wystąpienia wzrasta u osób uczulonych na rośliny z rodziny Asteraceae. Objawy (najczęściej skórne) obejmują stan zapalny skóry, wysypkę, pokrzywkę i świąd. Mogą pojawić się również łagodne objawy ze strony układu oddechowego.

Stosowanie dużych dawek preparatów z mniszkiem lekarskim może wywołać zaburzenia elektrolitowe w wyniku działania moczopędnego rośliny, które objawiają się m. in. skurczami mięśni, osłabieniem, zawrotami głowy, zmęczeniem. Przedawkowanie wiąże się z wystąpieniem zaburzeń żołądkowo- jelitowych: biegunką, wymiotami, bólem brzucha.