Ruszczyk kolczasty (Ruscus aculeatus) – właściwości, zastosowanie i składniki aktywne

Ruszczyk kolczasty (Ruscus aculeatus) to wieloletnia, zimozielona roślina należąca do rodziny szparagowatych (Asparagaceae). Znany jest również pod nazwami myszopłoch kolczasty oraz myszopłoch ciernisty. Naturalnie występuje na południowo-wschodnich terenach Europy, obszarze Półwyspu Azji Mniejszej oraz w Afryce Północnej. Najczęściej można go spotkać w lasach, zaroślach oraz na zacienionych stanowiskach skalistych. Preferuje przede wszystkim wilgotne gleby wapienne.

Ze względu na atrakcyjny wygląd ruszczyk kolczasty jest również uprawiany jako roślina ozdobna w parkach i ogrodach. Jego walorami dekoracyjnymi są wiecznie zielone pędy oraz charakterystyczne czerwone owoce.

Roślina osiąga zazwyczaj wysokość około 1–1,25 m. Choć bywa określana jako krzew lub półkrzew, określenia te nie są w pełni właściwe, ponieważ jej pędy nie ulegają procesowi drewnienia. Pod ziemią rozwija kłącze, które stanowi cenny surowiec wykorzystywany w zielarstwie.

Charakterystyczną cechą ruszczyka jest budowa jego części nadziemnych. Dolna część łodygi jest rozgałęziona w sposób okółkowy, natomiast w górnej części oraz na szczycie wyrastają zmodyfikowane pędy określane jako fyllokladia (gałęziaki). Elementy te często mylone są z liśćmi, jednak w rzeczywistości są przekształconymi pędami pełniącymi funkcję asymilacyjną, czyli uczestniczącymi w procesie fotosyntezy.

Fyllokladia mają zielony kolor oraz charakterystyczny kształt – od sercowato-jajowatego do lancetowatego. Osiągają długość 2–18 cm i szerokość 1–8 cm, a ich wierzchołki zakończone są cierniem, od którego pochodzi drugi człon nazwy rośliny. Właściwe liście ruszczyka mają postać drobnych łusek o długości do 5 mm. W dolnej części łodygi rozmieszczone są okółkowo, natomiast w górnej części skrętolegle.

Ruszczyk kolczasty wytwarza jednopłciowe kwiaty zebrane w niewielkie grona, które wyrastają w centralnej części fyllokladiów. Okwiat składa się z sześciu listków i ma barwę żółtawą lub zielonkawą, często z charakterystycznymi fioletowymi przebarwieniami w postaci pasm i kropek.

Owocami Ruscus aculeatus są czerwone jagody o średnicy 8–14 mm. Znajdujące się w nich nasiona mają kształt kulisty lub lekko spłaszczony, są twarde i białawe.

Surowcem leczniczym są Ruscus aculeatus rhizoma. Zbiera się je jesienią, suszy w warunkach naturalnych, w cieniu i przewiewie. Według Farmakopei Europejskiej zawierają, nie mniej niż 1% sapogenin, w przeliczeniu na mieszaninę ruskogeniny i neoruskogeniny.

Nazwa myszopłoch kolczasty nawiązuje do dawnego zwyczaju wykorzystywania rośliny do zabezpieczania zapasów żywności. Ostre zakończenia pędów miały skutecznie utrudniać dostęp gryzoni do przechowywanych produktów. W krajach Europy Zachodniej popularna jest natomiast nazwa butcher’s broom, czyli „miotła rzeźnika”. Określenie to pochodzi od tradycyjnego zastosowania ruszczyka – związane w pęczki pędy wykorzystywano dawniej do czyszczenia drewnianych powierzchni używanych przez rzeźników podczas rozbioru mięsa.

Surowcem zielarskim ruszczyka kolczastego (Ruscus aculeatus) jest kłącze (Rhizoma rusci aculeati), które stanowi bogate źródło substancji biologicznie czynnych. Ze względu na ich właściwości, roślina od dawna znajduje zastosowanie w tradycyjnych praktykach zielarskich, a współcześnie jest wykorzystywana jako składnik kosmetyków oraz różnego rodzaju preparatów obecnych na rynku.

Pierwsze wzmianki o wykorzystaniu ruszczyka kolczastego pochodzą ze starożytnej Grecji, m.in. z zapisków Dioskurydesa. W dawnych opisach przypisywano roślinie różnorodne zastosowania związane z codzienną pielęgnacją i wsparciem funkcjonowania organizmu. W zielniku Szymona Syreńskiego (XVII wiek) Ruscus aculeatus pojawia się jako surowiec wykorzystywany w kontekście dolegliwości układu moczowego oraz innych problemów zdrowotnych. Tradycja stosowania rośliny utrzymała się również w krajach basenu Morza Śródziemnego, gdzie była używana w różnych formach, zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie, w tym do pielęgnacji skóry.

Współcześnie ruszczyk kolczasty jest składnikiem preparatów dostępnych na rynku, w których wykorzystuje się właściwości jego związków aktywnych, takich jak ruskogeniny. Substancje te są cenione ze względu na ich wpływ na mikrokrążenie oraz napięcie ścian naczyń krwionośnych. Z tego względu ekstrakty z ruszczyka pojawiają się w produktach przeznaczonych dla osób dbających o komfort nóg, szczególnie w sytuacjach związanych z uczuciem ciężkości czy skłonnością do obrzęków. Właściwości związków aktywnych ruczczyka wykorzystuje się w łagodzeniu dolegliwości związanych z hemoroidami – obrzękiem, bólem, pieczeniem i świądem. W preparatach często łączy się je z innymi składnikami, takimi jak witamina C czy bioflawonoidy (np. hesperydyna), co wynika z komplementarności ich właściwości. Badania in vitro i in vivo wykazały, że działanie saponin ruszczyka w zaburzeniach krążenia żylnego jest efektem zwiększania kurczliwości naczyń, działania ochronnego, przeciwobrzękowego i przeciwzapalnego oraz zmniejszania przepuszczalności kapilar.

Ruszczyk kolczasty znajduje szerokie zastosowanie także w kosmetyce. Ekstrakty z tej rośliny są cenione za właściwości wspierające mikrokrążenie oraz redukcję obrzęków, dlatego często dodaje się je do kosmetyków przeznaczonych do pielęgnacji okolic oczu. Ze względu na swoje właściwości ruszczyk jest składnikiem kosmetyków do pielęgnacji skóry naczynkowej, z trądzikiem różowatym i wrażliwej. Potencjalnie może pomagać w zmniejszeniu widoczności zaczerwienień oraz poprawić kondycję skóry,  łagodzić zaczerwienienia towarzyszące alergii, a dzięki wpływowi na mikrokrążenie wspierać odżywienie cebulek włosowych.

Kłącze myszopłocha kolczastego (Ruscus aculeatus) stanowi bogate źródło licznych związków biologicznie czynnych, którym przypisuje się jego właściwości. Kluczową grupę stanowią saponiny steroidowe, obecne w ilości około 4–6%. Wśród nich wyróżnia się spirostanole (takie jak ruskogenina, neoruskogenina, ruscyna czy aculeozyd), furostanole (m.in. rukozyd i jego pochodne) oraz cholestanole. Oprócz tego w surowcu obecne są także inne związki, w tym benzofurany (np. euparon), flawonoidy, kumaryny, fitosterole (sitosterol, stigmasterol, kampesterol), triterpeny, kwasy tłuszczowe (np. kwas lignocerowy), alkaloidy (sparteina), tyramina oraz kwas glikolowy. Charakterystyczne zabarwienie owoców Ruscus aculeatus wynika z obecności antocyjanów pelargonidynowych.

Szczególne znaczenie przypisuje się saponinom steroidowym, których właściwości zostały dobrze udokumentowane. Związki te wykazują zdolność do wpływania na szczelność ścian naczyń krwionośnych, uczestniczą w modulowaniu procesów zapalnych oraz ograniczają aktywność elastazy – enzymu odpowiedzialnego za rozkład elastyny, będącej istotnym składnikiem ścian naczyń. Wykazują także wpływ na procesy związane z krzepnięciem krwi oraz oddziałują na napięcie naczyń prekapilarnych.

Mechanizm wpływu na naczynia krwionośne wiąże się m.in. z pobudzeniem postsynaptycznych receptorów adrenergicznych α1 i α2 w zakończeniach nerwowych oraz zwiększonym uwalnianiem norepinefryny do szczeliny synaptycznej w obrębie układu współczulnego. Właściwości te są zależne od stężenia ekstraktu, nasilają się wraz ze wzrostem temperatury oraz są bardziej widoczne w przypadku naczyń żylnych o obniżonej sprawności. Jednocześnie obserwuje się, że ekstrakty z ruszczyka mogą wpływać na wydzielanie mediatorów o działaniu rozszerzającym naczynia w obrębie tętnic, co sprawia, że efekt zwężający jest charakterystyczny głównie dla układu żylnego.

W badaniach eksperymentalnych wykazano, że ekstrakty z ruszczyka kolczastego wpływają na procesy związane z powstawaniem obrzęków, m.in. poprzez ograniczanie przepuszczalności naczyń włosowatych dla substancji białkowych oraz modulowanie procesów filtracji włośniczkowej. Zaobserwowano również ich udział w ochronie naczyń krwionośnych przed zmianami związanymi z niedotlenieniem komórek (hipoksją).

Właściwości przeciwzapalne ekstraktu wiązane są z jego wpływem na interakcje komórkowe w obrębie śródbłonka naczyń. Dotyczą one m.in. ograniczenia przylegania granulocytów obojętnochłonnych do komórek śródbłonka oraz zmniejszenia ekspresji cząsteczki adhezyjnej ICAM-1, co przekłada się na redukcję migracji leukocytów przez ścianę naczynia. W konsekwencji związki obecne w ruszczyku są analizowane w kontekście procesów związanych z kondycją naczyń żylnych, w tym również w przebiegu zmian towarzyszących przewlekłym problemom krążeniowym.

Całościowo, składniki aktywne Ruscus aculeatus wykazują wielokierunkowy wpływ na funkcjonowanie układu naczyniowego, obejmujący m.in. oddziaływanie na napięcie ścian naczyń oraz parametry przepływu krwi w obrębie krążenia żylnego.

Dawkowanie leku zawierającego kłącze ruszczyka kolczastego Rhizoma Ruscus aculeatus u osób dorosłych:

• w przypadku niewydolności krążenia żylnego kończyn dolnych objawiającej się uczuciem ciężkości nóg oraz ich bólem: 2-3 kapsułki leku na dobę (300-450 mg suchego wyciągu z rośliny);
• pomocniczo w leczeniu żylaków odbytu: 4-5 kapsułek na dobę (600-750 mg suchego wyciągu z rośliny).

Lek należy przyjmować w dawkach podzielonych, rano i wieczorem. W przypadku kuracji przeciwko hemoroidom nie zaleca się stosowania preparatu dłużej niż 7 dni. W zaburzeniach krążenia żylnego, w przypadku gdy dyskomfort i (lub) kruchość naczyń nie uległy poprawie po 2 tygodniach leczenia, wskazana jest konsultacja z lekarzem.

Ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa nie powinny go używać kobiety w ciąży oraz karmiące piersią.

Przykładowe przepisy medycyny ludowej wykorzystujące Rhizoma Ruscus aculeatus:

• Odwar z ruszczyka kolczastego: 1 łyżkę wysuszonych kłączy ruszczyka kolczastego należy skropić spirytusem 70-80% i pozostawić na 5 minut. Po tym czasie całość zalewa się szklanką zimnej wody i gotuje. Gotowy odwar należy przecedzić i wypić w ciągu doby.
• Nalewka z ruszczyka kolczastego: na 1 część kłącza ruszczyka kolczastego przypada 10 części alkoholu o stężeniu 55-60%. Surowiec zielarski zalewamy alkoholem i macerujemy przez okres 2 tygodni. Po upływie 14 dni całość należy przefiltrować. Dawkowanie zwyczajowe: 2 razy dziennie po 5 ml nalewki.

Według Komisji Europejskiej zalecane dzienne dawkowanie nie powinno przekraczać 7-11 mg zespołu ruskogenin na dobę.

Ekstrakt z kłączy ruszczyka kolczastego (Ruscus aculeatus) zawiera substancje oddziałujące na receptory α-adrenergiczne, co wynika z właściwości obecnych w nim związków aktywnych. W badaniach wykazano, że może on wpływać na mechanizmy związane z neuroprzekaźnictwem, w tym na uwalnianie norepinefryny z zakończeń nerwowych. Z tego względu zwraca się uwagę na możliwość interakcji składników ruszczyka z substancjami oddziałującymi na układ adrenergiczny, a także z antagonistami wapnia, stosowanymi w leczeniu nadciśnienia i przerostu gruczołu krokowego. Wskazuje się również, że związki obecne w roślinie mogą modyfikować działanie substancji wpływających na receptory α-adrenergiczne, zarówno tych o działaniu pobudzającym, jak i blokującym (np. prazosyna, doksazosyna, tamsulosyna).

Obecność aminy biogennej – tyraminy – w ruszczyku kolczastym sprawia, że rozważa się także potencjalne interakcje z inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) – moklobemid, selegilina, rasagilina. Mechanizm ten związany jest z ograniczeniem rozkładu amin biogennych, co w określonych warunkach może wpływać na parametry układu krążenia, w tym ciśnienie tętnicze krwi.

W kontekście składu preparatów zawierających ruszczyk kolczasty zwraca się uwagę na łączenie ekstraktów z tej rośliny z innymi składnikami, takimi jak witamina C czy hesperydyna. Wynika to z komplementarności ich właściwości, szczególnie w odniesieniu do procesów związanych z mikrokrążeniem oraz funkcjonowaniem naczyń krwionośnych.

W odniesieniu do stosowania u ludzi wskazuje się, że działania niepożądane mogą obejmować dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, wymioty, biegunka, zgaga czy niestrawność. Ponadto obserwowano zwiększoną potliwość oraz przejściowe podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi.

Z tego względu stosowanie produktów zawierających ekstrakt z ruszczyka kolczastego powinno uwzględniać zalecenia producenta. Należy również brać pod uwagę stosowanie innych leków oraz obecność chorób współistniejących, m.in. nadciśnienia czy przerostu prostaty.