Złocień maruna – właściwości, działanie i bezpieczne stosowanie

Złocień maruna (łac. Tanacetum parthenium, Chrysanthemum parthenium) to roślina z rodziny astrowatych (łac. Asteraceae).

Jest byliną o silnie aromatycznym zapachu, przypominającą z wyglądu rumianek pospolity. Osiąga wysokość od 30 cm do nawet 1 metra. Łodyga jest wzniesiona, rozgałęziona, delikatnie owłosiona. Liście skrętoległe, pierzastosieczne, jasnozielone, miękkie, o charakterystycznym, gorzkawo-korzennym smaku.

Kwiaty zebrane są w drobne koszyczki o średnicy około 1,5–2 cm. Kwiaty języczkowate są białe, a rurkowate – żółte. Kwitnienie przypada zazwyczaj na okres od maja do lipca. Surowcem zielarskim są przede wszystkim liście, rzadziej całe ziele zbierane w czasie kwitnienia.

Naturalnym obszarem występowania złocienia maruny są Bałkany oraz Azja Mniejsza, jednak obecnie roślina ta występuje niemal w całej Europie, Ameryce Północnej i Południowej, Australii oraz Afryce Północnej. Rośnie dziko przy drogach, na nieużytkach, skrajach pól i ogrodach, często jako roślina ozdobna.

Złocień maruna należy do najstarszych roślin leczniczych stosowanych przez człowieka.  Już w I w. n. e. Dioskurides, grecki lekarz i botanik, zalecał stosowanie ziela maruny jako skutecznego środka na migrenę i obniżenie gorączki. Roślina była polecana w dolegliwościach z towarzyszącym stanem zapalnym. Zastosowanie surowca w medycynie ludowej obejmowało następujące wskazania: bóle zębów, ból menstruacyjny, reumatyzm, gorączka, szum w uszach, zawroty głowy, kaszel, przeziębienie, zaburzenia trawienne, choroby pasożytnicze. Roślinę używano również jako środek poronny i owadobójczy. Znane były również właściwości przeciwmigrenowe złocienia maruny.

Wzmianki o złocieniu marunie można znaleźć w „Zielniku” Szymona Syreńskiego (1540-1611), z 1613 roku. Opisany był jako zioło na czary i afrodyzjak.

Szerokie zastosowanie w medycynie tradycyjnej sprawiło, że roślinę tę nazywano "średniowieczną aspiryną". Nazwa zwyczajowa i angielska zioła "gorączka - feverfew" pochodzi od jego tradycyjnego zastosowania jako środek przeciwgorączkowy.

Współcześnie głównym i najlepiej udokumentowanym wskazaniem do stosowania złocienia maruny jest profilaktyka migrenowych bólów głowy, szczególnie o charakterze nawrotowym. Ponadto roślina ta znajduje zastosowanie jako środek wspomagający w:

• stanach zapalnych o różnym podłożu,

• łagodnych dolegliwościach reumatycznych,

• reakcjach alergicznych,

• bólach pochodzenia nerwowego (neuropatycznych),

• wspomagająco w terapiach onkologicznych (wyłącznie jako element terapii uzupełniającej).

Złocień maruna znajduje coraz szersze zastosowanie w kosmetologii i dermokosmetyce, głównie ze względu na swoje udokumentowane właściwości przeciwzapalne, antyoksydacyjne, łagodzące i ochronne. Ekstrakty z nadziemnych części rośliny, zwłaszcza standaryzowane na zawartość laktonów seskwiterpenowych, są wykorzystywane jako składniki preparatów do pielęgnacji skóry wrażliwej, reaktywnej oraz problematycznej.

Działanie przeciwzapalne i kojące

Partenolid, kluczowy składnik aktywny złocienia maruny, hamuje aktywację czynnika NF-κB oraz ogranicza uwalnianie mediatorów stanu zapalnego, takich jak cytokiny i tlenek azotu. Dzięki temu ekstrakty ze złocienia skutecznie łagodzą podrażnienia, rumień i reakcje zapalne skóry, co czyni je cennym dodatkiem do kosmetyków przeznaczonych dla skóry nadreaktywnej, naczyniowej oraz atopowej.

Wsparcie w pielęgnacji skóry problematycznej

Zdolność złocienia maruny do hamowania uwalniania enzymów z leukocytów zgromadzonych w skórze uzasadnia jego wykorzystanie w preparatach wspomagających pielęgnację skóry dotkniętej łuszczycą, egzemą oraz trądzikiem o podłożu zapalnym. Dodatkowo działanie przeciwdrobnoustrojowe laktonów seskwiterpenowych sprzyja ograniczaniu rozwoju bakterii Gram-dodatnich i drożdży na powierzchni skóry.

Działanie antyoksydacyjne i ochronne

Obecne w surowcu flawonoidy (pochodne kwercetyny, luteoliny i apigeniny) neutralizują wolne rodniki, chroniąc komórki skóry przed stresem oksydacyjnym i fotostarzeniem. Złocień maruna może zatem pełnić funkcję składnika wspomagającego ochronę skóry przed czynnikami środowiskowymi, takimi jak promieniowanie UV, zanieczyszczenia powietrza czy dym tytoniowy.

Wzmacnianie bariery skórnej i redukcja nadwrażliwości

Ekstrakty ze złocienia maruny są coraz częściej stosowane w kosmetykach typu „anti-redness” oraz „sensitive skin”, ponieważ sprzyjają normalizacji reaktywności skóry i poprawie jej tolerancji na czynniki drażniące. Regularne stosowanie preparatów zawierających złocień może przyczyniać się do zmniejszenia uczucia pieczenia, ściągnięcia i dyskomfortu.

Potencjał w kosmetykach kojących i po zabiegach

Dzięki właściwościom łagodzącym i przeciwzapalnym złocień maruna sprawdza się jako składnik kosmetyków po zabiegach dermatologicznych i kosmetologicznych (np. peelingach chemicznych, laseroterapii), gdzie celem jest przyspieszenie regeneracji skóry i ograniczenie stanu zapalnego.

W fitokosmetyce stosuje się głównie ekstrakty pozbawione alergenów kontaktowych lub o kontrolowanej zawartości laktonów seskwiterpenowych, ponieważ czysty partenolid może u osób wrażliwych wywoływać reakcje alergiczne. Z tego względu nowoczesne formulacje kosmetyczne często wykorzystują frakcje standaryzowane lub pochodne o zmniejszonym potencjale drażniącym.

Złocień maruna charakteryzuje się bogatym i dobrze poznanym składem fitochemicznym, który warunkuje jego szerokie spektrum aktywności biologicznej. Główną grupę związków czynnych stanowią laktony seskwiterpenowe, spośród których najważniejszym i najlepiej przebadanym jest partenolid. To właśnie on w największym stopniu odpowiada za właściwości farmakologiczne surowca i uznawany jest za główny marker aktywności biologicznej złocienia.

Partenolid występuje przede wszystkim we włoskach gruczołowych zlokalizowanych na spodniej stronie liści oraz w kwiatach, co ma istotne znaczenie przy wyborze surowca i technologii ekstrakcji. Oprócz partenolidu zidentyfikowano także inne laktony seskwiterpenowe, z których część wykazuje działanie spazmolityczne, prawdopodobnie na drodze hamowania napływu jonów wapnia z przestrzeni zewnątrzkomórkowej do komórek mięśni gładkich naczyń krwionośnych.

Drugą istotną grupę związków stanowią flawonoidy, głównie pochodne kemferolu, kwercetyny, luteoliny i apigeniny, wykazujące działanie przeciwutleniające, ochronne wobec naczyń oraz modulujące odpowiedź zapalną. W surowcu obecne są również olejki eteryczne, w których skład wchodzą przede wszystkim kamfora, kamfen oraz p-cymen, a także kumaryny, m.in. izofraksydyna.

Działanie przeciwmigrenowe złocienia maruny wiązane jest przede wszystkim z obecnością partenolidu. Badania wskazują, że związek ten wpływa na neuronalne uwalnianie serotoniny, jednego z kluczowych neuroprzekaźników zaangażowanych w patogenezę migreny. Regularne stosowanie preparatów ze złocienia skutecznie zapobiega napadom migrenowym oraz zmniejsza nasilenie objawów towarzyszących, takich jak nudności i wymioty.

Istotnym mechanizmem działania przeciwzapalnego partenolidu jest hamowanie aktywacji czynnika transkrypcyjnego NF-κB, który odgrywa centralną rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej i ekspresji cytokin prozapalnych. Dodatkowo wykazano, że wyciągi z nadziemnych części rośliny skuteczniej hamują syntezę prostaglandyn niż ekstrakty sporządzone wyłącznie z liści, co potwierdza znaczenie całościowego surowca zielarskiego.

Partenolid ogranicza również uwalnianie tlenku azotu (NO) w przebiegu reakcji zapalnych. Działanie to dotyczy także komórek ośrodkowego układu nerwowego, co sugeruje potencjalną rolę złocienia maruny w terapii chorób neurodegeneracyjnych i stanów zapalnych układu nerwowego.

W badaniach wykazano ponadto działanie przeciwdrobnoustrojowe partenolidu – związek ten hamuje wzrost bakterii Gram-dodatnich, drożdży oraz grzybów nitkowatych. Mechanizm działania przeciwnowotworowego laktonów seskwiterpenowych polega m.in. na hamowaniu replikacji DNA poprzez blokowanie przyłączania tymidyny, co prowadzi do zahamowania proliferacji komórek nowotworowych.

Związki lotne obecne w olejku eterycznym, zwłaszcza monoterpeny, mogą wykazywać działanie owadobójcze, natomiast pochodne α-pinenu cechują się łagodnym działaniem uspokajającym. Zdolność surowca do hamowania uwalniania enzymów lizosomalnych z leukocytów nagromadzonych w skórze stanowi podstawę do podejmowania prób zastosowania złocienia maruny w chorobach dermatologicznych, w tym w łuszczycy.

W fitoterapii stosuje się wyłącznie preparaty standaryzowane na zawartość partenolidu, co ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa i skuteczności terapii.

Najczęściej spotykane formy to kapsułki lub tabletki z proszkiem z liści, nalewki alkoholowe, susz do naparu (rzadziej, ze względu na działanie drażniące).

Zalecane dawkowanie (profilaktyka migreny):

• 0,2 – 0,6 mg partenolidu na dobę,

• nalewka: 5 – 20 kropli dziennie,

• napar: sporadycznie i krótkotrwale.

Efekty terapeutyczne pojawiają się zwykle po kilku tygodniach regularnego stosowania.

Złocień maruna może wchodzić w istotne interakcje farmakologiczne. Szczególną ostrożność należy zachować u osób przyjmujących:

• leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (np. warfaryna),

• niesteroidowe leki przeciwzapalne,

• inne zioła wpływające na krzepliwość krwi (miłorząb, czosnek, imbir).

Partenolid jest inhibitorem CYP3A4 z tego względu szczególną ostrożność należy zachować przy jednoczesnym stosowaniu z lekami o wąskim indeksie terapeutycznym, takimi jak cyklosporyna, takrolimus, niektóre statyny czy leki przeciwarytmiczne. Z tego samego powodu złocień maruna może nasilać działania niepożądane hormonalnych środków antykoncepcyjnych.

Przed planowanym zabiegiem chirurgicznym preparaty ze złocienia należy odstawić co najmniej 2 tygodnie wcześniej.

Złocień maruna jest uznawany za roślinę względnie bezpieczną, jednak może powodować działania niepożądane, zwłaszcza przy długotrwałym lub nieprawidłowym stosowaniu.

Najczęstsze objawy uboczne:

• dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, wzdęcia),

• podrażnienie jamy ustnej i języka,

• reakcje alergiczne skóry (kontaktowe zapalenie).

Opisano również tzw. zespół odstawienny, obejmujący bóle głowy, bezsenność i sztywność mięśni po nagłym przerwaniu stosowania.

Przeciwwskazania:

• ciąża i karmienie piersią (działanie uterotoniczne),

• zaburzenia krzepnięcia krwi,

• wiek dziecięcy (brak badań klinicznych).