Stokrotka pospolita – na co pomaga, czy jest jadalna i jakie ma właściwości?

Stokrotka pospolita (Bellis perennis L.) jest wieloletnią rośliną zielną należącą do rodziny astrowatych (Asteraceae), rzędu astrowców (Asterales). Gatunek został opisany przez Karola Linneusza w 1753 roku. Naturalny zasięg Bellis perennis obejmuje przede wszystkim Europę, część regionu śródziemnomorskiego, zachodnią i środkową Azję oraz Maderę.

W Polsce stokrotka pospolita jest gatunkiem rodzimym i należy do roślin bardzo rozpowszechnionych. Spotyka się ją przede wszystkim na trawnikach, łąkach, pastwiskach, przydrożach i w innych miejscach o stosunkowo żyznych, umiarkowanie wilgotnych glebach.

Stokrotka jest rośliną niewielką, a jej pęd kwiatostanowy, określany jako głąbik lub szypuła kwiatostanowa, jest bezlistny i zwykle osiąga kilka–kilkanaście centymetrów wysokości, choć w sprzyjających warunkach może dorastać do około 20–25 cm. Roślina może tworzyć krótkie rozłogi, dzięki którym rozrasta się i tworzy zwarte skupienia.

Liście są zebrane w przyziemnej rozecie. Mają kształt łopatkowaty, odwrotnie jajowaty lub zbliżony do spatulowatego, a ich brzegi mogą być całobrzegie, karbowane albo płytko ząbkowane. Blaszki liściowe są zazwyczaj delikatnie owłosione lub niemal nagie. 

Kwiat stokrotki to koszyczek, który składa się z licznych, bardzo drobnych kwiatów osadzonych na wspólnym dnie kwiatostanowym. W jego centralnej części znajdują się żółte kwiaty rurkowate, zwykle obupłciowe, natomiast na obwodzie występują kwiaty języczkowate, zazwyczaj żeńskie, których korony są białe lub białe z różowawym albo czerwonawym zabarwieniem od strony spodniej.

Owocem jest niewielka, spłaszczona niełupka, pozbawiona typowego puchu kielichowego (pappusa), co odróżnia stokrotkę od wielu innych przedstawicieli rodziny astrowatych.

Stokrotka pospolita (Bellis perennis) nie jest uznawana za roślinę trującą i od dawna wykorzystywana jest w tradycyjnym ziołolecznictwie. Jej kwiatostany i młode liście mogą być również spożywane, jednak właściwości lecznicze stokrotki nie są obecnie wystarczająco potwierdzone badaniami klinicznymi. Badania laboratoryjne wskazują na obecność m.in. flawonoidów, kwasów fenolowych i saponin oraz potencjalne działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Stokrotkę należy więc traktować przede wszystkim jako roślinę o potencjalnych właściwościach prozdrowotnych, a nie zamiennik leczenia.

W fitoterapii i farmakognozji jako surowiec opisywane są przede wszystkim kwiatostany stokrotki, określane tradycyjnie jako Flos Bellidis lub anthodium Bellidis, a także nadziemne części rośliny.

Stokrotka pospolita od dawna była wykorzystywana w europejskiej medycynie tradycyjnej. Historycznie przypisywano jej między innymi zastosowanie w przypadku drobnych urazów, stłuczeń, ran i dolegliwości związanych z układem oddechowym. W literaturze zielarskiej napary i inne przetwory ze stokrotki były tradycyjnie opisywane jako środki wspomagające przy kaszlu oraz jako preparaty o działaniu moczopędnym. Zastosowanie zewnętrzne stokrotki obejmowało również obrzęki i dolegliwości mięśniowo-stawowe.

Współczesne zainteresowanie Bellis perennis dotyczy przede wszystkim obecnych w niej związków bioaktywnych oraz potencjalnych właściwości ekstraktów roślinnych. Badania laboratoryjne wskazują między innymi na aktywność antyoksydacyjną oraz możliwość wpływania ekstraktów na procesy związane ze stanem zapalnym. Część badań przeprowadzono jednak na hodowlach komórkowych lub z wykorzystaniem modeli zwierzęcych, dlatego ich wyników nie należy bezpośrednio przekładać na skuteczność leczenia u ludzi.

W kosmetologii ekstrakty z Bellis perennis są wykorzystywane jako składniki preparatów przeznaczonych do pielęgnacji skóry. Zainteresowanie nimi wiąże się między innymi z obecnością polifenoli, w tym flawonoidów, oraz z obserwowaną w badaniach laboratoryjnych aktywnością antyoksydacyjną. 

Stokrotka pospolita (Bellis perennis) jest rośliną jadalną. Jej młode liście, pąki oraz kwiatostany mogą być wykorzystywane jako dodatek do sałatek, kanapek, zup i innych potraw. Do spożycia należy wybierać stokrotki pochodzące z czystych, niepryskanych miejsc.

Skład chemiczny Bellis perennis jest stosunkowo złożony. W dotychczasowych badaniach zidentyfikowano w niej między innymi flawonoidy, kwasy fenolowe, antocyjany, saponiny triterpenowe, triterpeny, a także inne związki fenolowe i składniki lipidowe. Przegląd opublikowany w 2023 roku zebrał informacje dotyczące ponad 310 zidentyfikowanych składników lub klas związków występujących w różnych częściach rośliny i ekstraktach.

Do ważnych grup związków fenolowych należą flawonoidy. W kwiatach stokrotki wykrywano między innymi pochodne apigeniny, kemferolu, kwercetyny i izoramnetyny. W badaniach farmakognostycznych wyizolowano również określone glikozydy flawonolowe, w tym glikozydy izoramnetyny i kemferolu.

Stokrotka zawiera ponadto kwasy fenolowe, wśród których w różnych badaniach identyfikowano między innymi kwas kawowy, ferulowy, synapinowy oraz p-kumarowy. Obecne są również związki antocyjanowe, odpowiadające między innymi za część zabarwienia tkanek kwiatowych. Skład chemiczny może jednak różnić się w zależności od części rośliny, miejsca pozyskania surowca, okresu zbioru oraz zastosowanej metody ekstrakcji.

Istotną grupę stanowią również saponiny triterpenowe. W przypadku Bellis perennis opisano między innymi charakterystyczne dla tego gatunku saponiny określane jako bellisaponiny. Ich obecność jest szczególnie interesująca z punktu widzenia badań nad potencjalnym wpływem ekstraktów ze stokrotki na metabolizm lipidów. Część doświadczeń przeprowadzono jednak na modelach zwierzęcych lub w warunkach laboratoryjnych, dlatego nie można na tej podstawie stwierdzić, że spożywanie stokrotki leczy zaburzenia lipidowe u człowieka.

Badania nad ekstraktami z kwiatów wykazały również obecność substancji o właściwościach antyoksydacyjnych. W jednym z badań oznaczano całkowitą zawartość związków fenolowych i flawonoidów oraz zdolność ekstraktów do neutralizowania rodnika DPPH. Wyniki potwierdziły aktywność antyoksydacyjną badanych ekstraktów, przy czym jej poziom pozostawał związany przede wszystkim z zawartością związków fenolowych.

W badaniach przedklinicznych obserwowano również potencjalne działanie przeciwzapalne ekstraktów z Bellis perennis. Przykładowo ekstrakt z części nadziemnych wykazywał w warunkach in vitro zdolność do ograniczania produkcji tlenku azotu w aktywowanych makrofagach. Jest to interesujący wynik z punktu widzenia farmakologii eksperymentalnej, ale nie stanowi dowodu, że preparaty ze stokrotki skutecznie leczą stany zapalne u ludzi.

W literaturze opisano także potencjalne działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwutleniające oraz związane z procesami gojenia ran. Przeglądy podkreślają jednak, że wiele dostępnych wyników pochodzi z badań ekstraktów o różnym składzie, a nie z badań pojedynczych, oczyszczonych substancji. Utrudnia to wskazanie konkretnego związku odpowiedzialnego za obserwowane działanie i ogranicza możliwość wyciągania wniosków terapeutycznych.

Z tego względu najbardziej właściwe jest obecnie traktowanie Bellis perennis jako interesującego źródła biologicznie aktywnych metabolitów roślinnych, którego potencjał farmakologiczny wymaga dalszych badań. Nie ma wystarczających dowodów klinicznych, aby przypisywać stokrotce pospolitej szeroki zakres potwierdzonych działań leczniczych.

Z kwiatostanów stokrotki można tradycyjnie przygotowywać napary lub inne wodne przetwory roślinne. W dawnych recepturach zielarskich stosowano je między innymi doustnie oraz zewnętrznie. Należy jednak zaznaczyć, że podawane w popularnych opracowaniach konkretne proporcje surowca, częstotliwość przyjmowania i czas stosowania nie stanowią obecnie uniwersalnego, klinicznie potwierdzonego schematu dawkowania Bellis perennis.

W przypadku naparu tradycyjnie stosowano niewielką ilość rozdrobnionego surowca zalanego gorącą wodą i pozostawionego pod przykryciem przez kilkanaście minut. Tak przygotowany napar może być następnie przecedzony.

W przypadku kosmetyków zawierających ekstrakt z Bellis perennis sposób stosowania powinien odpowiadać instrukcji producenta. Stężenie ekstraktu, rodzaj zastosowanego rozpuszczalnika oraz skład całego preparatu mogą znacząco się różnić pomiędzy produktami, dlatego nie można ustalić jednej dawki obowiązującej dla wszystkich kremów, maści czy innych preparatów kosmetycznych.

Preparaty doustne zawierające ekstrakty ze stokrotki należy stosować zgodnie z zaleceniami producenta.

Dane dotyczące interakcji Bellis perennis z lekami i innymi roślinami leczniczymi są ograniczone. W dostępnej literaturze nie opisano w sposób przekonujący, na podstawie badań klinicznych, specyficznych interakcji stokrotki pospolitej z określonymi lekami. Brak takich doniesień nie oznacza jednak, że interakcje można całkowicie wykluczyć, ponieważ bezpieczeństwo i farmakokinetyka preparatów zawierających Bellis perennis nie zostały dokładnie zbadane u ludzi.

W niektórych opracowaniach zielarskich pojawia się ostrzeżenie dotyczące możliwego wpływu Bellis perennis na krzepnięcie krwi i potencjalnego zwiększenia ryzyka krwawień w połączeniu z lekami takimi jak:

• warfaryna,
• acenokumarol,
• heparyny,
• kwas acetylosalicylowy (ASA),
• klopidogrel,
• NLPZ, np. ibuprofen czy naproksen.

W przeglądzie przypadków interakcji produktów naturalnych z warfaryną znalazł się produkt wieloskładnikowy zawierający Bellis perennis, ale równocześnie zawierał on wiele innych składników, m.in. arnikę, nagietek, oczar, krwawnik, echinaceę i dziurawiec. Nie można zatem przypisać w sposób jednoznaczny zwiększonego działania przeciwkrzepliwego samej stokrotce. Wskazane jest jednak zachowanie ostrożności.

Osoby przyjmujące leki przewlekle, szczególnie leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe, powinny przed rozpoczęciem doustnego stosowania skoncentrowanych ekstraktów ze stokrotki skonsultować się z lekarzem. Dotyczy to zwłaszcza preparatów o nieznanym lub niestandaryzowanym stężeniu substancji czynnych.

Dane dotyczące bezpieczeństwa stosowania Bellis perennis u ludzi są znacznie mniej rozbudowane niż informacje dotyczące jej składu chemicznego i potencjalnej aktywności biologicznej. Przeglądy naukowe zwracają uwagę na potrzebę dalszych badań toksykologicznych i klinicznych. Nie należy więc uznawać, że naturalne pochodzenie rośliny automatycznie oznacza pełne bezpieczeństwo stosowania w dużych dawkach lub przez długi czas.

Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość wystąpienia reakcji nadwrażliwości u osób uczulonych na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae/Compositae). Reakcje kontaktowe związane z roślinami należącymi do tej rodziny są dobrze opisanym zjawiskiem dermatologicznym.

W przypadku zastosowania zewnętrznego pierwszy kontakt z preparatem zawierającym ekstrakt roślinny powinien być traktowany ostrożnie, szczególnie u osób ze skłonnością do alergii kontaktowych. Pojawienie się zaczerwienienia, świądu, pieczenia, wysypki lub obrzęku jest wskazaniem do przerwania stosowania preparatu i – w przypadku nasilonych objawów – konsultacji medycznej.

Odnośnie preparatów do stosowania doustnego nie ma obecnie wystarczających danych, aby określić jedną graniczną dawkę doustną Bellis perennis, której przekroczenie można byłoby jednoznacznie określić jako „przedawkowanie”. Z tego względu nie należy samodzielnie zwiększać ilości przyjmowanych przetworów ani stosować skoncentrowanych ekstraktów przez długi czas.

Szczególnej ostrożności wymagają dzieci, kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz osoby przyjmujące przewlekle leki. W tych grupach brakuje wystarczających danych pozwalających na ustalenie bezpieczeństwa stosowania doustnych preparatów ze stokrotki. Należy również pamiętać, że właściwości wykazane dla ekstraktu otrzymanego w warunkach laboratoryjnych nie muszą odpowiadać działaniu tradycyjnego naparu lub preparatu kosmetycznego.