Alergia u dzieci – przyczyny, objawy i leczenie. Jak rozpoznać alergię u dziecka?

Współczesna pediatria coraz częściej staje w obliczu wyzwania, jakim jest gwałtowny wzrost zachorowań na schorzenia o podłożu atopowym wśród najmłodszych pacjentów. Układ immunologiczny, którego nadrzędnym zadaniem jest ochrona organizmu przed patogenami, u alergików reaguje w sposób nieadekwatny na czynniki w rzeczywistości neutralne dla zdrowia. Wiosną, kiedy pyli wielu roślin, gabinety lekarskie zapełniają się rodzicami zaniepokojonymi przewlekłym katarem czy zmianami skórnymi u swoich pociech. Zrozumienie mechanizmów rządzących reakcjami nadwrażliwości jest kluczowe dla wdrożenia skutecznej terapii i poprawy komfortu życia małego pacjenta. Niniejszy artykuł stanowi kompendium wiedzy na temat alergii ze szczególnym uwzględnieniem najnowszych doniesień medycznych oraz praktycznych aspektów opieki nad dzieckiem zmagającym się z atopią.

1. Najczęstsze alergie u dzieci i niemowląt
2. Przyczyny alergii u dzieci
3. Objawy alergii u dzieci
4. Diagnostyka – jak rozpoznać alergię u dziecka?
5. Leczenie alergii u dzieci i niemowląt
6. Zalecenia dla dzieci z uczuleniami
7. Alergia u dzieci – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie są najczęstsze alergie u dzieci i niemowląt,
• jakie są przyczyny alergii u dzieci,
• jak wyglądają objawy alergii u dzieci,
• jak rozpoznać alergię u dziecka.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że alergia jest schorzeniem przewlekłym, które towarzyszy dziecku każdego dnia i wpływa na jego samopoczucie oraz rozwój. Kluczem do sukcesu nie jest izolowanie dziecka w szklanej bańce, lecz mądre zarządzanie chorobą poprzez trafną diagnozę, unikanie znanych alergenów oraz systematyczne leczenie. Alergia u dzieci wymaga od rodziców czujności, cierpliwości i stałej współpracy ze specjalistą, jednak nowoczesna medycyna oferuje narzędzia, które pozwalają małym alergikom cieszyć się dzieciństwem bez uciążliwych objawów. Wraz z nadejściem wiosny warto zadbać o odpowiednie przygotowanie, aby ten piękny czas kojarzył się z zabawą na świeżym powietrzu, a nie z chusteczką przy nosie.

Najczęstsze alergie u dzieci i niemowląt

Spektrum czynników uczulających, z którymi styka się rozwijający organizm, jest niezwykle szerokie i zwiększa się wraz z wiekiem dziecka. W pierwszych miesiącach życia dominującym problemem klinicznym jest alergia pokarmowa u dziecka, która zazwyczaj jest wynikiem reakcji na białka mleka krowiego (BMK). Jest to najpowszechniejszy alergen w populacji niemowlęcej, choć równie istotne klinicznie są reakcje na białko jaja kurzego, soję, orzechy (w tym orzeszki ziemne), pszenicę oraz ryby i owoce morza. Mechanizm tych nieprawidłowych reakcji wiąże się z niedojrzałością bariery jelitowej oraz układu odpornościowego, który identyfikuje składniki odżywcze jako potencjalne zagrożenie.

Wraz z dorastaniem, zazwyczaj w wieku przedszkolnym i szkolnym, profil uczuleniowy ulega transformacji w kierunku alergenów wziewnych. W tej grupie prym wiodą roztocza kurzu domowego, zarodniki grzybów pleśniowych oraz pyłki roślin wiatropylnych – drzew (np. brzozy, olchy), traw oraz chwastów. Nie można pominąć również alergenów odzwierzęcych, które są silnymi aktywatorami reakcji zapalnych.

Odrębną, lecz niezwykle uciążliwą grupę schorzeń, stanowi alergia kontaktowa u dzieci. Dotyczy ona reakcji skóry na bezpośredni kontakt z substancją drażniącą. Wśród najczęstszych haptenów (niepełnych antygenów) wywołujących wyprysk kontaktowy wymienia się metale (głównie nikiel obecny w guzikach, biżuterii czy sprzączkach pasków), składniki kosmetyków (konserwanty, substancje zapachowe), barwniki tekstylne, a także lanolinę czy neomycynę. Rozpoznanie konkretnego czynnika sprawczego bywa w takich przypadkach skomplikowane ze względu na powszechność występowania tych substancji w otoczeniu.

Przyczyny alergii u dzieci

Etiopatogeneza chorób alergicznych jest złożona i wieloczynnikowa – stanowi wypadkową predyspozycji genetycznych oraz oddziaływania środowiska zewnętrznego. Kluczową rolę odgrywa zjawisko atopii, czyli dziedzicznej skłonności do nadmiernej produkcji przeciwciał w klasie IgE w odpowiedzi na małe dawki alergenów. Jeżeli oboje rodzice zmagają się z chorobą alergiczną, ryzyko wystąpienia podobnych dolegliwości u potomstwa drastycznie wzrasta i może sięgać nawet kilkudziesięciu procent.

Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest postępująca degradacja środowiska naturalnego. Zanieczyszczenia powietrza, w tym smog (pyły zawieszone PM2.5 i PM10) oraz spaliny samochodowe, uszkadzają nabłonek dróg oddechowych i ułatwiają alergenom przenikanie do organizmu. Co więcej, rośliny rosnące w zanieczyszczonym środowisku produkują bardziej agresywne białka alergizujące, co nasila reakcje uczuleniowe. Istotne znaczenie ma również sposób odżywiania. Dieta bogata w żywność wysokoprzetworzoną i zawierającą sztuczne dodatki może zaburzać mikrobiotę jelitową, która odgrywa kluczową rolę w budowaniu prawidłowej tolerancji immunologicznej.

Objawy alergii u dzieci

Obraz kliniczny reakcji nadwrażliwości jest niezwykle zróżnicowany i zależy od rodzaju alergenu, drogi jego wniknięcia oraz indywidualnej wrażliwości organizmu. Objawy alergii u dzieci mogą dotyczyć układu oddechowego, pokarmowego, skóry, a w skrajnych przypadkach – całego ustroju (wstrząs anafilaktyczny).

W przypadku alergii wziewnych dominują dolegliwości ze strony nosa i oczu:

• wodnisty katar,
• salwy kichania,
• świąd nosa (tzw. salut alergiczny),
• blokada przewodów nosowych,
• łzawienie, zaczerwienienie i pieczenie spojówek.

Jeśli proces zapalny obejmie dolne drogi oddechowe, mogą pojawić się suchy, męczący kaszel, świszczący oddech oraz duszność, co może sugerować rozwój astmy oskrzelowej.

Szczególnie uciążliwa jest alergia skórna u dziecka. Może przybierać postać atopowego zapalenia skóry (AZS), charakteryzującego się silnym świądem, suchością, zaczerwienieniem oraz łuszczeniem się naskórka, najczęściej w zgięciach łokciowych i podkolanowych. Inną formą alergii skórnej jest pokrzywka – bąble przypominające oparzenie pokrzywą, które pojawiają się nagle i mogą wędrować po ciele.

W przypadku alergii na zwierzęta domowe, warto zwrócić uwagę na specyfikę reakcji uczuleniowych. Alergia na kota u dziecka zazwyczaj bardzo szybko wywołuje objawy. Już po kilku minutach od kontaktu ze zwierzęciem (a czasem nawet po wejściu do pomieszczenia, w którym przebywa kot) mogą wystąpić silne łzawienie oczu, obrzęk powiek, kichanie oraz napad duszności. Co ciekawe, główny alergen kota jest bardzo lekki i lepki, przez co długo unosi się w powietrzu i osiada na ubraniach, dlatego objawy mogą wystąpić nawet bez bezpośredniego kontaktu z czworonogiem, np. w szkole, gdy kolega z ławki ma kota w domu.

Należy wyraźnie podkreślić, że alergia a stan podgorączkowy u dziecka to dwa odrębne zagadnienia, które rzadko występują w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym. Typowa reakcja alergiczna przebiega bez gorączki. Jeśli u małego alergika pojawia się podwyższona temperatura ciała (powyżej 37,5–38°C), zwykle świadczy to o współistniejącej infekcji wirusowej lub bakteryjnej, a nie o samej alergii. Wyjątkiem mogą być bardzo nasilone, uogólnione stany zapalne skóry, ale jest to sytuacja rzadka.

Diagnostyka – jak rozpoznać alergię u dziecka?

Prawidłowe postawienie diagnozy wymaga wnikliwej analizy i współpracy między lekarzem i rodzicami. Podstawą jest szczegółowy wywiad lekarski – lekarz pyta o historię chorób w rodzinie, okoliczności występowania objawów, ich sezonowość oraz dietę malucha.

Złotym standardem w diagnostyce alergii wziewnych u starszych dzieci są skórne testy punktowe (STP). Polegają one na nałożeniu kropli roztworu alergenu na skórę przedramienia i delikatnym nakłuciu naskórka. Powstanie bąbla i rumienia świadczy o uczuleniu. U młodszych dzieci oraz w przypadkach, gdy nie można odstawić leków przeciwhistaminowych lub zmiany skórne są zbyt rozległe, wykonuje się oznaczenie poziomu swoistych przeciwciał IgE w surowicy krwi (tzw. panel alergiczny). Badanie to jest bezpieczne, nie wymaga bycia na czczo i można je wykonać nawet u niemowląt.

W przypadku podejrzenia, że przyczyną dolegliwości jest alergia u dziecka na tle pokarmowym, najskuteczniejszym narzędziem diagnostycznym pozostaje dieta eliminacyjna z prowokacją. Polega ona na czasowym wykluczeniu podejrzanego produktu z jadłospisu i obserwowaniu reakcji organizmu. Jeśli objawy ustąpią, a po ponownym podaniu pokarmu powrócą, diagnoza alergii staje się wysoce prawdopodobna. Warto pamiętać o coraz popularniejszej diagnostyce molekularnej, która pozwala określić nie tylko źródło alergenu, ale także konkretne białko odpowiedzialne za reakcję, co ma znaczenie w prognozowaniu ciężkości objawów i skuteczności odczulania.

Leczenie alergii u dzieci i niemowląt

Terapia chorób alergicznych opiera się na trzech filarach: profilaktyce (unikaniu alergenu), leczeniu farmakologicznym oraz immunoterapii swoistej.

W przypadku alergii pokarmowych jedyną skuteczną metodą jest ścisła dieta eliminacyjna. Jeśli dziecko jest karmione piersią, matka musi wykluczyć szkodliwe produkty ze swojej diety. W przypadku niemowląt karmionych mlekiem modyfikowanym lekarz przepisuje specjalistyczne mieszanki hydrolizowane (o znacznym stopniu hydrolizy białka) lub mieszanki elementarne.

Leczenie objawowe opiera się głównie na lekach przeciwhistaminowych, które blokują działanie histaminy – głównego mediatora reakcji alergicznej. Nowoczesne leki II generacji są bezpieczne, skuteczne i nie powodują senności. W leczeniu zmian skórnych, astmy i alergicznego nieżytu nosa stosuje się również glikokortykosteroidy (maści, wziewy, spraye do nosa). Są to leki o silnym działaniu przeciwzapalnym, które przy prawidłowym stosowaniu pod kontrolą lekarza mają znikome działanie ogólnoustrojowe.

Jedyną metodą leczenia przyczynowego, która może trwale zmienić przebieg choroby, jest immunoterapia alergenowa, potocznie zwana odczulaniem. Polega ona na podawaniu wzrastających dawek alergenu (w formie zastrzyków podskórnych lub kropli/tabletek podjęzykowych) w celu wywołania tolerancji immunologicznej. Jest to proces długotrwały, trwający od 3 do 5 lat, ale przynoszący znakomite efekty, szczególnie w przypadku alergii na pyłki, roztocza i jady owadów.

Zalecenia dla dzieci z uczuleniami

Opieka nad dzieckiem z alergią wymaga modyfikacji stylu życia całej rodziny i dostosowania środowiska domowego.

W przypadku uczulenia na roztocza kurzu domowego najważniejsze jest usunięcie z sypialni dziecka „łapaczy kurzu”, czyli dywanów, ciężkich zasłon, pluszowych zabawek (lub ich regularne mrożenie i pranie). Pościel powinna być prana w temperaturze minimum 60°C, a materace zabezpieczone specjalnymi pokrowcami barierowymi.

Jeśli problemem są pyłki, zaleca się ograniczenie spacerów w dni o najwyższym stężeniu pyłków (zwykle słoneczne, wietrzne dni przed południem), zamykanie okien w sypialni oraz mycie włosów i zmiana ubrania po powrocie do domu, aby nie przenosić alergenów na poduszkę. Warto zainwestować w dobrej jakości oczyszczacz powietrza z filtrem HEPA, który pomoże zredukować ilość alergenów wziewnych w pomieszczeniach.

Dla dzieci z problemami skórnymi kluczowe znaczenie ma pielęgnacja emolientami. Regularne nawilżanie i natłuszczanie skóry (nawet kilka razy dziennie) odbudowuje barierę naskórkową, zmniejsza świąd i zapobiega zaostrzeniom AZS. Należy używać kosmetyków hipoalergicznych, bezzapachowych, przeznaczonych dla skóry atopowej.

Alergia u dzieci – najczęściej zadawane pytania

Jak ustrzec dziecko przed alergią?

Współczesna medycyna odchodzi od stosowania restrykcyjnych diet w ciąży i podczas karmienia piersią jako metody profilaktyki. Najsilniejszym czynnikiem ochronnym jest karmienie naturalne przez co najmniej pierwsze 4–6 miesięcy życia. Rozszerzanie diety niemowlęcia powinno odbywać się zgodnie z aktualnym schematem żywienia – opóźnianie wprowadzania potencjalnych alergenów (jajka, gluten, ryby) nie chroni przed alergią, a paradoksalnie może zwiększać ryzyko jej wystąpienia poprzez brak wyrobienia tolerancji w tzw. oknie immunologicznym. Bezwzględnym zaleceniem pozostaje unikanie dymu tytoniowego w otoczeniu dziecka.

W jakim wieku robi się testy alergiczne u dzieci?

Panuje mylne przekonanie, że testy przeprowadza się dopiero u starszych dzieci. W rzeczywistości nie ma dolnej granicy wieku. Jeśli istnieją wskazania kliniczne, diagnostykę (szczególnie z krwi – swoiste IgE) można przeprowadzić nawet u kilkutygodniowego niemowlęcia. Testy skórne są technicznie trudniejsze do wykonania u maluchów i mogą być mniej miarodajne ze względu na słabszą reaktywność skóry, dlatego zazwyczaj wykonuje się je u dzieci powyżej 3–4 roku życia, ale decyzja zawsze należy do alergologa.

Czy alergie z okresu dzieciństwa zostają na całe życie?

Niekoniecznie. W alergologii obserwujemy zjawisko tzw. marszu alergicznego. Często alergia pokarmowa (np. na mleko czy jaja) mija z wiekiem – większość dzieci „wyrasta” z niej do 3–5 roku życia w wyniku dojrzewania układu pokarmowego. Niestety, u części tych dzieci w późniejszym wieku może rozwinąć się alergia wziewna, astma oskrzelowa lub alergiczny nieżyt nosa. Alergie na orzechy, ryby czy skorupiaki mają tendencję do utrzymywania się przez całe życie.

Czy pasożyty mogą być przyczyną alergii u dziecka?

Infekcje pasożytnicze (np. glista ludzka, owsiki) mogą dawać objawy łudząco przypominające alergię, np. zmiany skórne, świąd, kaszel, bóle brzucha. Obecność pasożytów stymuluje również produkcję przeciwciał IgE, co może fałszować wyniki testów alergicznych. Z tego względu w procesie diagnostycznym, zwłaszcza przy niejasnym obrazie klinicznym lub braku poprawy po leczeniu przeciwalergicznym, lekarz często zleca badanie kału w kierunku pasożytów, aby wykluczyć to podłoże dolegliwości.

Czy alergie mogą powodować nadpobudliwość u dzieci?

Bezpośredni wpływ mechanizmów alergicznych na układ nerwowy jest przedmiotem badań, jednak istnieje wyraźny związek pośredni. Przewlekły świąd skóry, zatkany nos utrudniający oddychanie czy nocny kaszel prowadzą do zaburzeń snu i chronicznego zmęczenia. Niewyspane, niedotlenione dziecko jest rozdrażnione, ma problemy z koncentracją, może być płaczliwe lub nadmiernie pobudzone, co bywa mylnie interpretowane jako problemy behawioralne czy nawet ADHD. Skuteczne leczenie alergii często przynosi znaczną poprawę w zachowaniu i funkcjonowaniu szkolnym dziecka.