Jak wybrać rajstopy uciskowe? Wskazania do noszenia wyrobów uciskowych i efekty

Kompresjoterapia to jedna z najskuteczniejszych niefarmakologicznych metod wspomagania pracy układu żylnego. Wyroby uciskowe stosowane w ramach kompresjoterapii ułatwiają powrót krwi z kończyn do serca, dzięki czemu zmniejszają zastój żylny i ograniczają powstawanie obrzęków. Ich regularne stosowanie stanowi istotny element profilaktyki chorób żylnych, ponieważ może spowalniać rozwój tych schorzeń. Rajstopy, pończochy i podkolanówki uciskowe wspierają także terapię po zabiegach chirurgicznych oraz leczenie powikłań po incydentach zakrzepowo-zatorowych.

1. Czym są rajstopy uciskowe?
2. Wskazania do noszenia rajstop uciskowych
3. Jak wybrać rajstopy przeciwżylakowe i inne wyroby uciskowe?
4. Jak prawidłowo zakładać rajstopy lub pończochy uciskowe?
5. Przeciwwskazania do noszenia produktów kompresyjnych
6. Rajstopy kompresyjne i inne wyroby uciskowe – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest kompresjoterapia;
• kiedy zasadne jest stosowanie rajstop, pończoch oraz podkolanówek uciskowych;
• kiedy nie można stosować kompresjoterapii;
• na co zwrócić uwagę przy wyborze produktu kompresyjnego i kiedy należy skonsultować się z lekarzem;
• jak prawidłowo zakładać wyrób uciskowy.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, w jakich sytuacjach kompresjoterapia może być pomocna, kiedy warto nosić produkty uciskowe i jaki rodzaj wyrobu wybrać. Zdobędziesz informacje na temat odpowiedniego doboru rajstop, pończoch i podkolanówek uciskowych. Dowiesz się, jak istotne jest odpowiednie dobranie siły kompresji, a także poznasz techniki prawidłowego zakładania produktów uciskowych.

Czym są rajstopy uciskowe?

Rajstopy uciskowe to specjalistyczny wyrób medyczny stosowany w kompresjoterapii. Są elementem profilaktyki oraz metodą leczenia chorób układu żylnego, która polega na wywieraniu kontrolowanego i stopniowanego ucisku na kończyny dolne.

Rajstopy przeciwżylakowe wywierają największy ucisk w okolicach kostki, który stopniowo maleje ku górze nogi. W ten sposób wspomagają odpływ krwi żylnej w kierunku serca i przeciwdziałają jej zastojowi w naczyniach krwionośnych. Rajstopy uciskowe są wykonane ze sprężystych materiałów włókienniczych, które gwarantują odpowiednią elastyczność i trwałość ucisku. Tworzy się je z użyciem specjalistycznych technologii tkania, które zapewniają precyzyjne rozmieszczenie nacisku w różnych częściach kończyny.

Jakie inne wyroby uciskowe są dostępne?

Oprócz rajstop uciskowych dostępne są również inne wyroby kompresyjne, które dobiera się w zależności od:

• lokalizacji zmian na kończynie,
• stopnia ich zaawansowania,
• wskazań lekarskich.

Do najczęściej stosowanych należą podkolanówki uciskowe i pończochy samonośne. Wyroby te występują w wersjach z palcami zamkniętymi lub odkrytymi. Na rynku dostępne są również produkty specjalistyczne – rękawy uciskowe stosowane np. w terapii obrzęku limfatycznego kończyn górnych, a także opaski i bandaże uciskowe. Dla pacjentów z nietypową budową kończyn lub zaawansowanymi zmianami dostępne są również wyroby płaskodziane wykonywane na zamówienie.

Stopnie kompresji wyrobów uciskowych

W praktyce klinicznej stosuje się kilka systemów klasyfikacji stopnia kompresji – system europejski RAL, system brytyjski BS, system francuski ASQUAL.

W Polsce najczęściej stosuje się system RAL (siła ucisku określana jest na poziomie kostki), który wyróżnia cztery podstawowe klasy kompresji:

• klasa I: 18–21 mm Hg (łagodna kompresja),
• klasa II: 23–32 mm Hg (umiarkowana kompresja),
• klasa III: 34–46 mm Hg (silna kompresja),
• klasa IV: powyżej 49 mm Hg (bardzo silna kompresja).

Wskazania do noszenia rajstop uciskowych

Rajstopy uciskowe są szczególnym rodzajem wyrobów medycznych stosowanych w kompresjoterapii. Obejmują całą kończynę dolną – od stopy aż po pachwinę – dlatego są zalecane w sytuacjach, gdy zmiany żylne dotyczą całej nogi, a nie tylko łydki czy uda. Mogą być wykorzystywane zarówno w profilaktyce chorób żylnych kończyn dolnych, jak i jako element wspomagający leczenie już istniejących schorzeń układu żylnego.

Noszenie rajstop uciskowych pomaga zmniejszyć ból i obrzęki nóg, zwłaszcza u osób prowadzących siedzący lub stojący tryb pracy oraz pozostających przez dłuższy czas w wymuszonej pozycji ciała. Zastosowanie profilaktyczne obejmuje również długotrwałe podróże (powyżej 4 godzin) oraz okres po zabiegach chirurgicznych, szczególnie u osób unieruchomionych – w takich przypadkach wskazana jest wcześniejsza konsultacja lekarska.

Kompresjoterapia przynosi ulgę również osobom z otyłością oraz kobietom w ciąży, u których często występują obrzęki kończyn dolnych. Profilaktyczne stosowanie rajstop uciskowych powinny rozważyć także osoby z obciążeniem genetycznym chorobami żylnymi. Do wskazań medycznych należą m.in. stany po zabiegach chirurgicznych (np. operacjach żylaków, laseroterapii czy skleroterapii) i inne procedury przebiegające z obrzękiem kończyn dolnych.

Kompresjoterapia może być również pomocna w przypadku hipotonii ortostatycznej, objawiającej się zawrotami głowy lub omdleniami przy zmianie pozycji ciała. Rajstopy uciskowe stosuje się także u pacjentów z obrzękami żylnymi, limfatycznymi oraz pourazowymi, np. po złamaniach.

Jak wybrać rajstopy przeciwżylakowe i inne wyroby uciskowe?

Wybór rajstop przeciwżylakowych oraz innych wyrobów uciskowych powinien być zawsze dostosowany indywidualnie do pacjenta. Podstawowym kryterium jest odpowiednia klasa ucisku, która określa siłę nacisku wywieranego na kończynę dolną.

Wyróżnia się kilka klas kompresji – od najsłabszej, stosowanej profilaktycznie (np. u osób z uczuciem ciężkości nóg czy skłonnością do obrzęków), po wyższe klasy wykorzystywane w leczeniu konkretnych schorzeń takich jak żylaki.

Istotny jest także wybór rodzaju wyrobu uciskowego, który zależy od lokalizacji zmian oraz celu jego stosowania. Podkolanówki sprawdzają się przy zmianach ograniczonych do podudzia, natomiast pończochy i rajstopy są zalecane wtedy, gdy problem obejmuje udo lub całą kończynę dolną. W szczególnych sytuacjach stosuje się specjalistyczne produkty, np. po zabiegach operacyjnych, w celu zapobiegania powikłaniom zatorowo-zakrzepowym.

W przypadku obrzęków limfatycznych lub deformacji kończyn konieczne może być wykonanie wyrobu na miarę, co pozwala na precyzyjne dopasowanie ucisku do anatomii pacjenta. Kobietom w ciąży najczęściej zaleca się rajstopy, które dodatkowo delikatnie podpierają brzuch.

Na regularne stosowanie wyrobów uciskowych duży wpływ ma ich jakość. Przy zakupie warto zwrócić uwagę na materiał i sposób wykonania – m.in. na wzmocnienia w okolicy palców i pięty, płaskie szwy oraz estetykę. Dobrej jakości produkty uciskowe zapewniają komfort noszenia przez cały dzień, co zmniejsza ryzyko rezygnacji z terapii.

Jak prawidłowo zakładać rajstopy lub pończochy uciskowe?

Przed przystąpieniem do zakładania produktu uciskowego należy zdjąć z rąk biżuterię (pierścionki, bransoletki) oraz zegarek, ponieważ mogą uszkodzić materiał rajstop lub pończoch. Długie paznokcie również często zahaczają o materiał. Ważne jest także, aby wcześniej nie nakładać na ciało tłustych kosmetyków (balsamy, olejki, maści), które sprzyjają zsuwaniu się rajstop, pończoch i podkolanówek.

• Przed założeniem produktu uciskowego warto wywinąć go na drugą stronę, przytrzymując miejsce przeznaczone na piętę i stopę.
• Pięta powinna być odpowiednio ułożona w produkcie, co ułatwi dalsze prawidłowe zakładanie rajstop czy pończochy.
• Po usytuowaniu stopy rozpoczynamy stopniowe przesuwanie produktu kompresyjnego ku górze, wywijając go kawałek po kawałku na prawą stronę. Czynność tę wykonujemy oburącz.
• Pończoch i rajstop nie powinno się podciągać na siłę, lecz przesuwać je stopniowo. Szarpanie może uszkodzić sploty materiału kompresyjnego.
• Należy unikać rolowania pończoch i rajstop, a ewentualne marszczenia albo fałdy powstałe przy zakładaniu najlepiej od razu rozprostować poprzez cofnięcie materiału.

W przypadku trudności z prawidłowym zakładaniem produktów uciskowych można posłużyć się specjalną gumową rękawicą lub przyrządami do bezwysiłkowego zakładania pończoch i rajstop kompresyjnych.

Przeciwwskazania do noszenia produktów kompresyjnych

Produkty kompresyjne są uznawane za bezpieczne oraz skuteczne w terapii wielu schorzeń naczyń krwionośnych i limfatycznych. Istnieją jednak sytuacje, w których nie powinny być stosowane.

Wśród innych przeciwwskazań wymienia się:

• niekontrolowaną niewydolność serca,
• ostre infekcje skóry i tkanek miękkich,
• masywną zakrzepicę żylną.

Istnieją również tzw. przeciwwskazania względne – w takich przypadkach kompresjoterapia może być rozważona, ale jej zastosowanie wymaga szczególnej ostrożności. Przeciwwskazania te obejmują:

• łagodne infekcje skórne i przewlekłe zakażenia skóry,
• otwarte rany i owrzodzenia w obrębie kończyn,
• zaawansowaną neuropatię obwodową towarzyszącą np. cukrzycy (ucisk kończyn zwiększa ryzyko uszkodzeń tkanek).

Ostrożność powinny zachować również osoby o delikatnej, pergaminowej skórze podatnej na uszkodzenia. Dotyczy to często pacjentów w podeszłym wieku.

Wyroby uciskowe nie powinny być zakładane na kończyny zdeformowane lub o nietypowej budowie, ponieważ brak dopasowania może skutkować brakiem skuteczności. Taka sytuacja może mieć miejsce w przypadku pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów, u których deformacje stawów uniemożliwiają prawidłowe założenie produktów uciskowych. Ponadto w przebiegu RZS kompresja zastosowana w fazie ostrego stanu zapalnego może nasilić ból odczuwany przez pacjentów.

Rajstopy kompresyjne i inne wyroby uciskowe – najczęściej zadawane pytania

Ile godzin dziennie należy nosić rajstopy uciskowe?

Rajstopy uciskowe powinny być zakładane rano, jeszcze przed pojawieniem się obrzęków, i zdejmowane wieczorem przed snem. Zwykle nie zaleca się noszenia ich w nocy, chyba że w wyjątkowych sytuacjach, np. po zabiegu chirurgicznym żył czy w przypadku długotrwałego unieruchomienia. Należy wtedy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza.

Czy rajstopy uciskowe są refundowane przez NFZ?

Rajstopy uciskowe mogą być refundowane przez NFZ, ale tylko w przypadku istnienia konkretnych wskazań lekarskich. Zlecenie na rajstopy uciskowe może wystawić lekarz podstawowej opieki zdrowotnej oraz lekarze specjaliści (np. lekarz posiadający specjalizację w dziedzinie rehabilitacji, angiologii czy chirurgii naczyniowej oraz lekarz spełniający wymagania do wykonywania świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej). W praktyce refundacja dotyczy specjalistycznych wyrobów medycznych i nie obejmuje rajstop uciskowych stosowanych profilaktycznie, np. przy niewielkich obrzękach i uczuciu ciężkich nóg.

Kiedy należy zakładać rajstopy uciskowe?

Rajstopy uciskowe powinny być zakładane rano, po wstaniu z łóżka, tak aby na nogach nie zdążyły pojawić się obrzęki. Kompresja działa wtedy najskuteczniej. Rajstopy należy zakładać codziennie, chyba że lekarz zaleci inaczej.

O rajstopach uciskowych warto pamiętać szczególnie w sytuacjach zwiększonego ryzyka zastoju żylnego – podczas podróży samolotem czy długotrwałej jazdy samochodem, a także w przypadku pracy siedzącej lub pozostawiania w pozycji stojącej przez wiele godzin. Stosowanie rajstop po zabiegach chirurgicznych musi być ściśle dostosowane do wytycznych specjalisty. W trakcie ciąży i przy obrzękach wtórnych rajstopy mogą być stosowane po konsultacji z lekarzem profilaktycznie i terapeutycznie, aby zmniejszyć uczucie ciężkości i opuchliznę kończyn dolnych.

Jak ciasna powinna być pończocha uciskowa?

Dobór odpowiedniego rozmiaru i stopnia ucisku jest kluczowy dla skuteczności kompresjoterapii. I klasę kompresji (łagodne działanie powierzchowne) stosuje się u chorych z ryzykiem rozwoju patologii żylnej, w przypadku ociężałości i męczliwości kończyn oraz profilaktycznie lub w celu zahamowania rozwoju drobnych żylaków podczas ciąży. II klasę kompresji (umiarkowane działanie powierzchowne) stosuje się przy bólach kończyn dolnych, widocznych żylakach z towarzyszącymi obrzękami, obrzękach pourazowych, po zagojeniu małych owrzodzeń żylakowych, po obliteracji oraz po operacji żylaków jako kontynuację leczenia, po przebytym zakrzepowym zapaleniu żył powierzchownych lub w przypadku powiększania się żylaków u kobiet ciężarnych.

Jak mierzyć nogi do pończoch uciskowych?

W celu doboru odpowiedniego rozmiaru pończoch uciskowych należy wykonać pomiar rano, zaraz po wstaniu z łóżka, jeszcze przed pojawieniem się obrzęków na kończynach. Najlepiej wykonywać go w pozycji stojącej lub siedzącej z opuszczonymi nogami. Miarka powinna być przykładana ciasno, ale bez nadmiernego uciskania skóry. Należy zmierzyć obwody w kilku kluczowych punktach:

• nad kostką,
• w najszerszej części łydki,
• pod kolanem (około 3 cm poniżej zgięcia kolanowego),
• w połowie uda,
• ok. 5 cm poniżej pachwiny (fałdu pośladkowego).

Długość pończochy jest mierzona od podłoża do punktu znajdującego się 4–5 cm poniżej pachwiny, zawsze z tyłu nogi.

Jak wysoko należy zakładać pończochy uciskowe?

Zawsze należy zapoznać się z instrukcją dla danego modelu pończoch. Ważne, aby produkt po założeniu nie rolował się ani nie podwijał. Pończochy przeważnie powinny sięgać 4–5 cm poniżej pachwiny. W dobraniu odpowiedniego rozmiaru pończoch należy kierować się tabelą rozmiarów opracowaną przez producenta, która zwykle uwzględnia wzrost i masę ciała pacjentów.

Czy rajstopy uciskowe są dobre na lipodemię?

Stosowanie rajstop uciskowych jest jednym z podstawowych elementów leczenia zachowawczego lipodemii. Kompresjoterapia nie zwalcza przyczyn schorzenia, ale znacząco poprawia komfort życia pacjentów. Rajstopy uciskowe poprawiają krążenie żylne i limfatyczne w nogach oraz zmniejszają uczucie ciężkości i bólu nóg.