Zespół słabości (kruchości) to nie zwykłe starzenie. Objawy, diagnoza, leczenie

Proces starzenia jest nieodłącznym elementem życia każdego człowieka i ma znaczący wpływ zarówno na fizyczne, jak i psychiczne funkcjonowanie seniorów. Wśród zachodzących zmian wymienić można między innymi pogorszenie pracy poszczególnych narządów, podatność na choroby, zaburzenia poznawcze czy zespół kruchości. Ten ostatni jest zagadnieniem szczególnie badanym przez geriatrów – szacuje się, że w populacji polskiej dotyka on około 7% seniorów, wśród których ponad 50% to osoby po 80. roku życia.

1. Co to jest zespół słabości?
2. Objawy zespołu słabości
3. Główne przyczyny zespołu słabości
4. Diagnoza zespołu słabości
5. Leczenie zespołu słabości

Co to jest zespół słabości?

Zespół słabości (z ang. frailty syndrome) to szerokie pojęcie, którego definicja zmienia się co jakiś czas. Jest to związane z tym, że zespół ten składa się z szeregu cech klinicznych, a nie tylko z konkretnego obrazu klinicznego jak w przypadku klasycznych narządowo swoistych modelach chorób. Obecnie przyjmuje się, że zespół słabości (nazywany także zespołem kruchości, wątłości czy zespołem wyczerpania rezerw) jest stanem zmniejszenia rezerw czynnościowych i obniżenia odporności na czynniki stresogenne, które są wynikiem pogorszenia jakości pracy poszczególnych układów narządowych organizmu.

Uważa się, że głównym powodem występowania tego zjawiska u osób w podeszłym wieku jest rozwój stanu zapalnego w organizmie, który negatywnie wpływa na układ hormonalny, immunologiczny, krwiotwórczy, sercowo-naczyniowy oraz mięśniowo-szkieletowy, przez co doprowadza do ogólnego spadku aktywności, zmniejszenia masy mięśniowej i kostnej, rozwinięcia się chorób przewlekłych czy zaburzeń odżywiania.

Czy zespół słabości to to samo, co starzenie się? 

Choć na pozór obydwa zjawiska mogą się wydawać podobne, to w rzeczywistości jest pewna różnica między zespołem kruchości a starzeniem się. Należy zaznaczyć, że proces starzenia jest procesem nieuniknionym oraz dotyczy wszystkich ludzi, natomiast frailty to zjawisko potencjalnie odwracalne i przy odpowiednich okolicznościach nie u wszystkich seniorów dojdzie do rozwinięcia się tego zespołu. Ponadto frailty jest podtypem starzenia, stanowi jego niepomyślny wykładnik w przeciwieństwie do pomyślnego, który oznacza starzenie o minimalnych deficytach oraz wolne od patologii.

Objawy zespołu słabości

Na obraz kliniczny zespołu słabości składa się wiele nieprawidłowości, które na pierwszy rzut oka mogą się kojarzyć z typowym starzeniem się. Warto jednak zaznaczyć, że w przypadku zespołu kruchości występuje duże nasilenie poniższych objawów, które znacząco wpływają na komfort życia seniora. U pacjentów obserwuje się:

• sarkopenię (utratę masy mięśniowej),
• niezamierzoną utratę masy ciała,
• obniżenie odporności,
• niedożywienie,
• zmniejszenie siły i tolerancji wysiłku, wyczerpanie,
• spowolnienie chodu,
• pogorszenie funkcji poznawczych (np. pamięci, koncentracji, komunikacji z innymi),
• zmiany nastroju, poczucie osamotnienia, występowanie lęku.

Sarkopenia a zespół słabości – różnice

Obydwa powyższe terminy są ze sobą połączone, ponieważ stanowią predyktory występowania problemów związanych z podeszłym wiekiem. Dodatkowo sarkopenia stanowi kluczowy element do rozpoznania zespołu słabości. Główną różnicą jest jednak to, że zespół słabości zawsze występuje u seniorów, natomiast sarkopenia może być spowodowana innymi sytuacjami klinicznymi takimi jak długotrwałe unieruchomienie czy ostra lub przewlekła ciężka choroba somatyczna u osób w innych grupach wiekowych.

Główne przyczyny zespołu słabości

W geriatrii nadal trwają badania w celu określenia dokładnych przyczyn występowania zespołu słabości. Jedną z wątpliwości jest to, dlaczego zespół ten rozwija się u części seniorów, a u pozostałych nie. Możliwe czynniki predysponujące do zespołu kruchości to:

• wzrost parametrów zapalnych (podwyższony poziom monocytów, neutrofili, fibrynogenu, czynnika martwicy nowotworów),
• wielochorobowość (choroby współistniejące dodatkowo osłabiają zdolności regeneracyjne i obronne organizmu),
• niepełnosprawność,
• wahania poziomu hormonów (spadek poziomu testosteronu, estrogenu, czynnika wzrostu).

Diagnoza zespołu słabości

Obecnie nadal nie istnieją oficjalne kryteria rozpoznawania zespołu kruchości, co stanowi dużą trudność w codziennej praktyce lekarzy. Najczęściej geriatrzy sięgają po kryteria zaproponowane przez Frieda w 2001 roku, które uwzględniają:

• niezamierzone zmniejszenie masy ciała (>5 kg w ciągu 12 miesięcy),
• ogólne osłabienie mięśni,
• wyczerpanie,
• spowolnienie chodu,
• obniżoną aktywność fizyczną.

Aby ostatecznie rozpoznać zespół frailty pacjent musi spełnić minimum 3 powyższe kryteria. W sytuacji gdy pacjent spełnia 1 lub 2 kryteria, kwalifikowany jest do grupy podwyższonego ryzyka rozwinięcia zespołu kruchości w przyszłości.

Leczenie zespołu słabości

Leczenie i zarządzanie konsekwencjami zespołu kruchości jest przewlekłe, wielopłaszczyznowe i wymaga zaangażowania ze strony pacjenta i lekarza. W wielu przypadkach skuteczne jest przepisywanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, aby poprawić komfort i sprawność seniorów. Co więcej, w celu zwiększenia wydolności organizmu czy wzmocnienia mięśni pacjenci powinni być zachęcani do podejmowania aktywności fizycznej (np. nordic walking, stacjonarne rowery) oraz kierowani na zabiegi rehabilitacyjne.

Ważnym aspektem w terapii zespołu frailty jest stosowanie odpowiedniej diety uzupełniającej makro- i mikroelementy, na których niedobór narażona jest populacja osób starszych, czyli białko, wapń, żelazo, witamina D, A, E i C. Dodatkowo duży wpływ na powodzenie leczenia ma stan psychiczny seniora. Z tego względu dużą rolę odgrywa wsparcie psychologiczne w postaci terapii indywidualnych bądź grupowych, które pomagają w radzeniu sobie z chorobą, stresem czy depresją starczą.