Szczepienie dziecka na HPV. Kto może skorzystać bezpłatnie?

Na bezpłatne, dobrowolne i zalecane szczepienie przeciwko ludzkiemu wirusowi brodawczaka (HPV, ang. Human Papilloma Virus) można rejestrować dzieci (zarówno dziewczynki, jak i chłopców) w wieku 12 i 13 lat. Szczepienie jest jedyną formą obrony przed zakażeniem tym groźnym patogenem.

1. Dlaczego warto zaszczepić dziecko na HPV? Zalety szczepienia w młodym wieku
2. HPV w programie szczepień
3. Dlaczego szczepionka na HPV jest zalecana także chłopcom, skoro powoduje głównie raka szyjki macicy?
4. Jak wygląda szczepienie na HPV?
5. Jak zapisać dziecko na szczepienie przeciwko HPV?
6. Dotychczasowy system szczepienia na HPV w Polsce
7. Skuteczność szczepień przeciw HPV
8. Co może powodować wirus HPV?
9. Szczepienie dziecka na HPV – najczęściej zadawane pytania

Dlaczego warto zaszczepić dziecko na HPV? Zalety szczepienia w młodym wieku

Szczepienie przeciwko wirusowi HPV jest uznawane za jedną z najskuteczniejszych metod profilaktyki nowotworów zależnych od tego patogenu.

Dodatkowo w tej grupie wiekowej schemat szczepienia jest uproszczony i obejmuje zazwyczaj dwie dawki, co zwiększa skuteczność realizacji programu profilaktycznego. Warto podkreślić, że szczepienie przeciw HPV nie chroni wyłącznie przed nowotworem, ale zmniejsza ryzyko wielu chorób związanych z przewlekłym zakażeniem wirusem, w tym zmian przednowotworowych i brodawek narządów płciowych.

HPV w programie szczepień

Od 1 września 2024 roku weszły w życie zmiany w Powszechnym Programie Bezpłatnych Szczepień przeciwko HPV. Zostały nimi objęte inne grupy wiekowe, tj. dzieci między 9. a 14. rokiem życia, a nie jak dotychczas dziewczynki i chłopcy w wieku 12 i 13 lat. 100% refundacja dla dzieci obejmuje szczepienia w schemacie dwudawkowym. Przyjęcie szczepienia jest możliwe bezpośrednio w placówkach szkolnych.

Pierwotnie pomysł Ministerstwa Zdrowia zakładał, że szczepienie na HPV zostanie włączone do Kalendarza Szczepień Ochronnych, dzięki czemu stanie się szczepieniem zalecanym i bezpłatnym w tej grupie wiekowej.

Jeśli szczepienie odbędzie się później, wówczas trzeba przyjąć 3 dawki. W obu przypadkach można także skorzystać z preparatu 4-walentnego. W przypadku braku refundacji, jedna dawka szczepionki kosztuje od 450 zł do 650 zł.

Czy można zaszczepić się później niż w wieku nastoletnim?

Osobom, które nie szczepiły się w okresie dojrzewania, zaleca się przyjęcie preparatu tak szybko, jak to możliwe. Chociaż szczepienie powinno zostać wykonane przed inicjacją seksualną, to przyjęte w późniejszym okresie życia nadal może zmniejszyć ryzyko poważnego zachorowania z powodu HPV.

Niedawno zatwierdzono do stosowania preparat Gardasil 9, którym można wykonywać iniekcje u osób do 45. roku życia.

Dlaczego szczepionka na HPV jest zalecana także chłopcom, skoro powoduje głównie raka szyjki macicy?

Po pierwsze należy podkreślić, że zakażenie wirusem HPV dotyczy obu płci, a nie tylko kobiet. U kobiet przyczynia się głównie do rozwoju raka szyjki macicy, a u mężczyzn m.in. do raka prącia i odbytu czy nowotworów głowy, np. krtani. Przyjęcie szczepionki przez chłopców będzie chroniło w przyszłości także inne osoby, z którymi będą współżyli, zmniejszając chociażby liczbę przypadków u kobiet, które zachorują na raka szyjki macicy.

Jak wygląda szczepienie na HPV?

Szczepienie na HPV w wieku 12 i 13 lat wymaga podania dwóch dawek. Odstęp między pierwszą a drugą dawką wynosi od pół roku do roku. 

Preparat szczepionkowy podawany jest domięśniowo jako zastrzyk w mięsień naramienny. Po podaniu szczepionki układ odpornościowy jest stymulowany do produkcji przeciwciał chroniących organizm przed zakażeniem HPV. Dzięki temu w momencie „kontaktu” organizmu z prawdziwym patogenem zostaje zablokowana możliwość wniknięcia wirusa do komórek nabłonka. W ten sposób nie dochodzi do zakażenia.

Jak zapisać dziecko na szczepienie przeciwko HPV?

Aby zapisać dwunasto- lub trzynastolatka na szczepienie przeciwko HPV, można skorzystać z trzech rekomendowanych przez Ministerstwo Zdrowia opcji:

• zgłosić się do swojej przychodni podstawowej opieki zdrowotnej,
• zadzwonić na infolinię pod numer 989, dostępną przez cały tydzień od godziny 7:00 do 20:00,
• skorzystać z Internetowego Konta Pacjenta (IKP).

Jak zapisać na szczepienie młodsze lub starsze dziecko?

Decyzją Ministerstwa Zdrowia od września 2023 r. szczepionka 2-walentna Cervarix przeciw HPV jest bezpłatna dla wszystkich dzieci od 9. do 18. roku życia. Jednak aby zaszczepić dziecko w wieku 9-11 oraz 14-17 lat, lekarz musi wystawić receptę. Po wykupieniu produktu w aptece rodzic umawia dziecko na szczepienie i przynosi wykupioną szczepionkę.

Dotychczasowy system szczepienia na HPV w Polsce

W 2006 roku wprowadzono na rynek ponad 80 krajów pierwszą szczepionkę przeciwko HPV, czyli 9-walentną (skierowaną przeciwko dziewięciu typom wirusa HPV) szczepionkę o nazwie Gardasil. Obecnie stosuje się ją w 125 krajach, a dotychczas podano ją w ponad 70 mln dawek.

Skuteczność szczepionki na HPV ocenia się poprzez odnotowanie redukcji infekcji wirusem HPV o 90% i zmniejszenie obecności brodawek narządów płciowych o 90%. Co więcej, dane epidemiologiczne jasno pokazują, że dzięki szczepieniom redukcji aż o 85% uległa także liczba dysplazji szyjki macicy wysokiego stopnia.

Obecnie na całym świecie dostępne są trzy rodzaje preparatów szczepionkowych stosowanych w profilaktyce zakażenia HPV:

• 2-walentna Cervarix (HPV typu 16 i 18),
• 9-walentna Gardasil 9 (HPV typu 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58),
• 4-walentna Gardasil (HPV typu 6, 11, 16, 18) – nie jest dostępna w ramach powszechnego programu szczepień.

W Polsce szczepienia przeciwko HPV były i są stosunkowo mało popularne. W pewnym sensie przez wiele lat deprecjonowana była także ich skuteczność. Nie były one elementem Kalendarza Szczepień Ochronnych – ani jako zalecane, ani tym bardziej jako obowiązkowe. Przez wiele lat na stronach Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego, Państwowego Zakładu Higieny można było znaleźć jedynie wzmianki o tym, że niektóre lokalne samorządy zdecydowały się wprowadzić program szczepień ochronnych przeciwko HPV.

Skuteczność szczepień przeciw HPV

Wokół szczepionek przeciwko HPV powstało wiele mitów, które po ponad 17 latach od momentu wprowadzenia ich na rynek powinny zostać wyjaśnione, biorąc pod uwagę wymierne korzyści wywołane stosowaniem tych środków profilaktycznych. Dla przykładu – wyniki badań naukowych publikowane na łamach międzynarodowych czasopism dotyczących problematyki zdrowotnej jasno podkreślają, że stosowanie Gardasilu w Australii przyczyniło się do spadku zachorowań na raka szyjki macicy aż o 90% wśród badanej populacji, z jednoczesnym prognozowaniem całkowitego pozbycia się problemu występowania choroby na tym kontynencie do 2035 roku. Badacze podkreślali także, że ten imponujący efekt jest niewątpliwie skorelowany z wysoką wyszczepialnością dziewcząt, które nie przekroczyły 15. roku życia, oraz dobrze funkcjonującym programem badań przesiewowych.

W tym miejscu należy wspomnieć o kolejnej nie do końca prawdziwej informacji, która jest częstym argumentem przeciwników tego szczepienia – chodzi o niską bądź zerową skuteczność szczepionki, którą zaimplementowano po rozpoczęciu współżycia seksualnego. Owszem, należy przyznać, że o najwyższej skuteczności mówi się wówczas, kiedy preparat podano przed rozpoczęciem współżycia, niemniej bardzo zadowalający stopień ochrony zaobserwowano także u aktywnych seksualnie kobiet między 24. a 45. rokiem życia.

Podobne obserwacje miały miejsce u pacjentek, u których zostało stwierdzone zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego określonego typu. Tu z kolei przydaje się czysta matematyka, bo kiedy przyjmiemy, że pacjentka była zakażona wirusem jednego lub nawet dwóch typów, nadal narażona jest na onkogenne działanie pozostałych siedmiu lub ośmiu jego „szczepów”, przed którymi skutecznie może ją ochronić np. 9-walentny Gardasil.

Co więcej, zbadano poziom przeciwciał wśród pacjentek, które zostały zaszczepione 12 lat wcześniej. Okazało się, że był on stabilny i zbliżony do tego, jaki był prognozowany na początku badań, co może jedynie uspokoić wszystkich tych, którzy martwili się o długotrwałą odporność, którą ma zagwarantować szczepienie przeciwko HPV.

Co może powodować wirus HPV?

Wirusy HPV wysokiego ryzyka powodują około 5% wszystkich nowotworów na świecie, przy czym szacuje się, że każdego roku 570 000 kobiet i 60 000 mężczyzn zapada na raka związanego z HPV, co czyni HPV jedną z najważniejszych zakaźnych przyczyn raka. Rak szyjki macicy jest jednym z najczęstszych nowotworów na świecie, powodując około 604 000 nowych przypadków i 342 000 zgonów w 2020 roku. Około 90% z nich wystąpiło w krajach słabo lub średnio rozwiniętych, gdzie badania przesiewowe i leczenie wczesnych zmian w obszarze szyjki macicy nie jest łatwo dostępne.

Czy wirus HPV powoduje tylko raka szyjki macicy?

Wirus HPV jest powszechnie kojarzony z rakiem szyjki macicy, jednak jego znaczenie kliniczne jest znacznie szersze i dotyczy obu płci.

1. U kobiet przewlekłe zakażenie typami wysokoonkogennymi HPV może prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy, ale również raka sromu czy pochwy.
2. U mężczyzn wirus HPV może być przyczyną raka prącia oraz raka odbytu.
3. Coraz częściej podkreśla się także jego związek z nowotworami regionu głowy i szyi, w tym raka gardła, krtani czy migdałków.

Czy można być bezobjawowym nosicielem HPV?

Zakażenie wirusem HPV w zdecydowanej większości przypadków przebiega bezobjawowo. Oznacza to, że osoba zakażona nie ma żadnych widocznych zmian klinicznych ani dolegliwości, mimo obecności wirusa w organizmie i możliwości jego dalszego przenoszenia. U części osób układ odpornościowy eliminuje zakażenie samoistnie w ciągu kilkunastu miesięcy. Jednak w sytuacji, gdy dochodzi do przewlekłej infekcji, wirus może prowadzić do stopniowego rozwoju zmian dysplastycznych, które w kolejnych latach mogą przekształcać się w zmiany nowotworowe.

Bezobjawowy przebieg infekcji jest jednym z kluczowych powodów, dla których HPV stanowi istotne wyzwanie epidemiologiczne – zakażenie może szerzyć się nieświadomie, bez widocznych sygnałów ostrzegawczych.

Czy dziecko może zarazić się HPV podczas porodu?

Transmisja wirusa HPV z matki na dziecko podczas porodu jest możliwa, jednak należy podkreślić, że jest to sytuacja stosunkowo rzadka. Do zakażenia może dojść w trakcie przechodzenia dziecka przez kanał rodny, jeśli u matki występuje aktywne zakażenie HPV w obrębie narządów płciowych.

W większości przypadków nawet jeśli do kontaktu z wirusem dojdzie, infekcja ma charakter przemijający i nie prowadzi do trwałych konsekwencji zdrowotnych. Układ immunologiczny noworodka zwykle eliminuje wirusa w pierwszych miesiącach życia.

Schorzenie to jest poważne, ponieważ może prowadzić do chrypki, zaburzeń oddychania, a w cięższych przypadkach wymagać wielokrotnych zabiegów chirurgicznych w celu usuwania zmian.

Szczepienie dziecka na HPV – najczęściej zadawane pytania

Czy przed szczepieniem przeciw HPV należy wykonać jakieś badania?

Nie, przed wykonaniem szczepienia przeciw HPV nie jest konieczne wykonywanie żadnych konkretnych badań. Ważne jest, aby osoba poddająca się szczepieniu nie miała ostrej infekcji przebiegającej z gorączką.

Czy trzeba specjalnie przygotować się do szczepienia przeciw HPV?

Nie, nie jest wymagane specjalne przygotowanie do szczepienia przeciw HPV. Warunkiem zaszczepienia jest brak ostrej infekcji z gorączką oraz brak zaostrzenia choroby przewlekłej.

Czy będąc w ciąży mogę zaszczepić się przeciw HPV?

Nie zaleca się podawania szczepionki przeciw HPV kobietom w ciąży, jednak karmienie piersią nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia.

W jakim wieku najlepiej zaszczepić dziecko na HPV?

Szczepienie przeciw HPV zaleca się przede wszystkim u dzieci przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, najczęściej w wieku 9-14 lat.

Czy szczepionka HPV jest bezpieczna?

Szczepionki przeciw HPV są dobrze przebadane i uznawane za bezpieczne. Jak w przypadku każdego szczepienia, mogą wystąpić działania niepożądane, jednak najczęściej mają one charakter łagodny i krótkotrwały.

Czy chłopcy również powinni szczepić się przeciw HPV?

Tak, szczepienie przeciw HPV jest zalecane również u chłopców. Wirus może prowadzić u mężczyzn do rozwoju nowotworów prącia, odbytu oraz części nowotworów regionu głowy i szyi. Dodatkowo szczepienie ogranicza transmisję wirusa w populacji.

Ile dawek szczepionki HPV trzeba przyjąć?

Liczba dawek zależy od wieku w momencie rozpoczęcia szczepienia. U dzieci i młodzieży najczęściej stosuje się schemat dwudawkowy, natomiast u starszych nastolatków i dorosłych zwykle wymagane są trzy dawki dla uzyskania pełnej ochrony.

Czy szczepienie HPV chroni przed rakiem?

Szczepienie nie daje stuprocentowej ochrony przed nowotworem, ale znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów związanych z przewlekłym zakażeniem HPV, w tym raka szyjki macicy oraz innych nowotworów narządów płciowych i regionu głowy i szyi.

Czy dorośli też mogą szczepić się na HPV?

Tak, szczepienie jest możliwe również u dorosłych – w takiej sytuacji stosuje się schemat trzech dawek. Należy jednak pamiętać, że skuteczność profilaktyczna jest najwyższa przed ekspozycją na wirusa, dlatego u osób dorosłych korzyści mogą być mniejsze, choć nadal istotne w zależności od indywidualnej sytuacji.

Czy HPV można zarazić się w toalecie lub na basenie?

Zakażenie HPV w toaletach publicznych, na basenie czy przez kontakt z powierzchniami jest skrajnie mało prawdopodobne. Wirus przenosi się głównie przez bezpośredni kontakt skórno-błonowy, najczęściej podczas kontaktów seksualnych.