Jak rozpoznać, że nasze dziecko jest ofiarą przemocy w szkole?

Szkoła powinna być miejscem nauki i kształtowania relacji z rówieśnikami. Jednak przede wszystkim powinna kojarzyć się dziecku z bezpieczeństwem. Niestety, dla wielu dzieci jest to miejsce rodem z koszmaru, gdzie pada ofiarą przemocy ze strony rówieśników. Jak radzić sobie z takimi sytuacjami i rozpoznać, że dotykają one nasze dziecko?

Z analizy Instytutu Badań Edukacyjnych wynika, że około 10 proc. dzieci jest regularnie dręczonych w szkole. Przemoc fizyczna i inne formy dręczenia zakłócają prawidłową edukację aż 48 proc. dzieci w Polsce w wieku od 13 do 15 lat. Przemoc szkolna to poważny problem, który nie powinien być bagatelizowany. Jakie sygnały świadczą o tym, że dziecko jest ofiarą przemocy w szkole? Co zrobić, gdy nasze dziecko jest prześladowane w środowisku szkolnym?

Kiedy możemy mówić o przemocy w szkole?

W pierwszej kolejności warto poznać różnicę między agresją a przemocą. Agresja to każde zamierzone działanie, którego celem jest wyrządzenie drugiej osobie krzywdy. W większości przypadków agresja powiązana jest ze złością. Wówczas obie strony (zarówno sprawca, jak i ofiara) mają podobną siłę fizyczną i psychiczną, a tym samym ofiara broni się i nie pozostaje bierna.

O przemocy natomiast mówimy wtedy, gdy:

1. jest ona intencjonalna, sprawca ma wyraźny zamiar skrzywdzenia drugiej osoby,
2. ofiara jest słabsza od swojego oprawcy (nie broni się),
3. akty przemocy regularnie powtarzają się i wiążą się z negatywnymi konsekwencjami dla ofiary.

Rodzaje przemocy szkolnej

Wyróżniamy trzy podstawowe rodzaje przemocy w szkole:

1. przemoc fizyczna – bicie, kopanie, wymuszanie pieniędzy, niszczenie rzeczy itp.,
2. przemoc werbalna (słowna) – wyśmiewanie, plotkowanie, upokarzanie, przezywanie, ośmieszanie,
3. przemoc relacyjna – wykluczanie z grupy rówieśniczej, odsuwanie od zabaw, integracji, nieodzywanie się, izolowanie.

Badania wskazują na to, że chłopcy najczęściej stosują przemoc fizyczną, dziewczynki zaś przemoc słowną lub emocjonalną.

Kto najczęściej doświadcza przemocy szkolnej?

Ofiarą przemocy szkolnej najczęściej są osoby słabsze: wrażliwe i nieśmiałe dzieci o wysokim poziomie lęku, trzymające się na uboczu, które stosunkowo łatwo zastraszyć. Badania wskazują na to, że przemoc szkolna zazwyczaj dotyka młodsze dzieci. Wśród ofiar przemocy szkolnej często spotyka się również dzieci wyróżniające się jakąś cechą, np. wadami fizycznymi, okularami itp. Chłopcy natomiast najczęściej padają ofiarami przemocy ze względu na niską sprawność fizyczną.

Przemoc w szkole – jak ją rozpoznać?

Rzadko kiedy dziecko, które doświadcza przemocy szkolnej, zwraca się o pomoc do rodziców lub nauczycieli. Może bowiem bać się, że doniesienie sprawi, że przemoc jeszcze bardziej się zaostrzy. Jednym z powodów, dla których dziecko nie prosi dorosłych o pomoc, jest również to, że może po prostu wstydzić się, że stało się ofiarą przemocy.

Wśród oznak, które mogą wskazywać na to, że nasze dziecko jest ofiarą przemocy szkolnej, wymienia się:

• lęk przed szkołą (niechęć chodzenia do szkoły),
• spóźnianie się do szkoły,
• częstą zmianę zwykłej drogi do szkoły i ze szkoły,
• brak odwiedzin kolegów,
• brak opowiadania o relacjach z innymi,
• niechęć do jeżdżenia do szkoły autobusem z innymi – dzieci proszą, by rodzic je odwiózł,
• gorsze wyniki w nauce,
• koszmary nocne,
• brak energii u dziecka,
• brak chęci udziału w klasowych spotkaniach i/lub wyjazdach,
• przychodzenie do domu ze zniszczonymi ubraniami lub/i siniakami,
• złe samopoczucie o poranku (jednocześnie dziecko może odczuwać objawy ciała spowodowane stresem przed pójściem do szkoły),
• agresję dziecka w stosunku do rodziców i/lub rodzeństwa.

O przemocy szkolnej może również świadczyć szereg objawów psychosomatycznych związanych z lękiem przed szkołą oraz stresem: bóle głowy, bóle brzucha, wymioty, nudności, kłopoty ze snem. Jednym z charakterystycznych objawów, który powinien zasygnalizować rodzicowi, że z jego dzieckiem dzieje się coś nie tak, jest też nagła zmiana zachowania. Dziecko z radosnego staje się smutne, przygnębione i zamknięte w sobie.

Jakie są skutki przemocy w szkole?

Nie ulega wątpliwości, że przemoc rówieśnicza wymaga natychmiastowej reakcji ze strony dorosłych osób. Konsekwencje przemocy szkolnej mogą bowiem skutkować znaczącym obniżeniem samooceny oraz poczucia własnej wartości. Dzieci, które doświadczają przemocy, mogą zacząć obwiniać siebie za to, że stały się ofiarą przemocy. Dręczenie w szkole może także przyczynić się do rozwoju zaburzeń depresyjnych, a nawet do myśli i prób samobójczych.

Przemoc szkolna – jak pomóc dziecku?

Najważniejszym krokiem w stronę pomocy dziecku doświadczającemu przemocy jest jej natychmiastowe zatrzymanie. Dziecko, które jest ofiarą dręczenia ze strony rówieśników, musi poczuć wsparcie swoich bliskich. Ważne jest, by nie reagować agresją ani złością. Zamiast tego należy spokojnie porozmawiać z dzieckiem na temat zaistniałej sytuacji. Powinniśmy wówczas wysłuchać dziecko, nie przerywać mu i nie pospieszać go.

W zależności od indywidualnego przypadku przemocy szkolnej w czasem warto także skorzystać z profesjonalnego wsparcia psychologicznego. Spotkania z psychologiem pozwolą dziecku nie tylko lepiej zrozumieć sytuację i poradzić sobie z nią, ale jednocześnie będzie miało ono szansę popracować nad wzmocnieniem swojej samooceny oraz poczucia własnej wartości.