Testosteron wolny – badanie i normy. Obniżony i podwyższony poziom testosteronu

Wolny testosteron to frakcja hormonu niezwiązana z białkami transportującymi, która jest dostępna dla tkanek i uznawana za biologicznie aktywną. Testosteron wykazuje istotny wpływ m.in. na libido, masę mięśniową i kostną oraz funkcjonowanie układu rozrodczego. Jest produkowany przede wszystkim przez komórki Leydiga, a jego poziom może zmieniać się zależnie od płci, wieku i – a w przypadku kobiet – fazy cyklu menstruacyjnego.

1. Czym jest wolny testosteron?
2. Czym testosteron wolny różni się od testosteronu całkowitego?
3. Jak działa wolny testosteron w organizmie?
4. Przyczyny i objawy niedoboru wolnego testosteronu u kobiet i mężczyzn
5. Wolny testosteron – przyczyny i objawy nadmiaru u kobiet i mężczyzn
6. Wolny testosteron – badanie i normy
7. Jakie badania wykonać razem z wolnym testosteronem?
8. Przyczyny odchyleń od normy w badaniu wolnego testosteronu – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jak przygotować się do badania testosteronu wolnego,
• czy hipogonadyzm związany jest z niskim poziomem wolnego testosteronu,
• jakie są przyczyny niskiego poziomu testosteronu we krwi.

W diagnostyce najczęściej oznacza się całkowity testosteron, jednak w określonych przypadkach pomocna może być także ocena wolnej frakcji. Interpretacja wyników powinna uwzględniać objawy, poziom całkowitego testosteronu oraz stężenie białek wiążących hormony. Obniżony wynik nie zawsze oznacza niedobór testosteronu, dlatego rozpoznanie hipogonadyzmu wymaga oceny całego obrazu klinicznego.

Czym jest wolny testosteron?

1. Oznaczenie lub wyliczenie wolnego testosteronu może być pomocne, gdy: wynik testosteronu całkowitego jest niejednoznaczny lub występują czynniki mogące wpływać na stężenie SHBG, np. otyłość, choroby tarczycy lub wątroby. 
2. Badanie wolnego testosteronu warto także wykonać przy podejrzeniu nieprawidłowego rozwoju płciowego u chłopców, u mężczyzn z zaburzeniami libido i zaburzeniami erekcji, a także u kobiet, u których występują cechy wirylizacji, czyli pojawienie się męskich cech płciowych, takich jak nadmierne owłosienie (hirsutyzm), męska budowa ciała, zmiana barwy głosu, trądzik czy łysienie typu męskiego. 
3. Oznaczenie testosteronu, a w wybranych przypadkach również wolnego testosteronu, może być elementem diagnostyki hormonalnej mężczyzny z zaburzeniami płodności, szczególnie gdy występują objawy niedoboru androgenów lub inne nieprawidłowości sugerujące zaburzenia funkcji jąder lub osi podwzgórze-przysadka-jądra.

Czym testosteron wolny różni się od testosteronu całkowitego?

Testosteron znajdujący się we krwi występuje pod dwiema postaciami, jako testosteron wolny oraz testosteron związany z białkami osocza (albumina lub globulina wiążącą hormony płciowe – SHBG), które pełnią dla niego rolę transportera. Zdecydowana większość hormonu występuje we krwi w postaci związanej, a jedynie 1-5 % stanowi jego wolna frakcja, która jest dzięki temu w bezpośredni sposób dostępna dla komórek.

Chociaż wolny testosteron jest jedynie niewielkim ułamkiem z całej puli hormonu, tak to właśnie on wykazuje działanie aktywne biologicznie. Wolny testosteron stanowi niewielką część całkowitej puli hormonu i nie jest związany z białkami osocza. Jego stężenie zależy jednak m.in. od poziomu SHBG i albuminy, dlatego w określonych sytuacjach oznaczenie lub wyliczenie wolnego testosteronu może ułatwić ocenę gospodarki androgenowej. Dzięki temu oznaczenie stężenia wolnego testosteronu we krwi jest istotnym parametrem, który jest używany w diagnostyce zaburzeń gospodarki hormonalnej.

Jak działa wolny testosteron w organizmie?

1. Testosteron jest hormonem płciowym. Odpowiada za wykształcenie się męskich narządów rozrodczych w okresie płodowym, jak i również za prawidłowy przebieg dojrzewania u chłopców i rozwijanie się, tzw. trzeciorzędowych cech płciowych: obniżenie barwy głosu, wzrost masy mięśniowej, pojawienie się zarostu i owłosienia typu męskiego, a także za prawidłowy przebieg procesu spermatogenezy (powstawania męskich komórek rozrodczych – plemników) i płodność mężczyzny.
2. Poza tym testosteron odpowiada również za wzrost tkanki kostnej i mięśniowej, regulację ciśnienia krwi, redukcję tkanki tłuszczowej oraz właściwe działanie układu odpornościowego.
3. Rola wolnego testosteronu u kobiet jest również znacząca. Chociaż jego stężenie jest wielokrotnie niższe niż u mężczyzn, to wpływa on m.in. na prawidłową mineralizację kości, regulację libido oraz prawidłowe funkcjonowanie jajników. Zaburzenia stężenia androgenów u kobiet mogą towarzyszyć niektórym zaburzeniom funkcji jajników.

Przyczyny i objawy niedoboru wolnego testosteronu u kobiet i mężczyzn

Niedobór wolnego testosteronu u dorosłych pacjentów prowadzi do pojawienia się szeregu niepokojących symptomów, których intensywność narasta wraz z czasem trwania choroby prowadzącej do obniżenia poziomu hormonu. Jeżeli poziom wolnego testosteronu jest u pacjenta obniżony, należy wykonać dalsze badania diagnostyczne, w celu sprawdzenia przyczyny tych zaburzeń.

Niski poziom wolnego testosteronu u mężczyzn objawia się w postaci:

• impotencji,
• niepłodności,
• zaburzeń erekcji,
• spadku masy mięśniowej (przy jednoczesnym wzroście ilości tkanki tłuszczowej),
• zmniejszenia ilości owłosienia na ciele,
• powiększeniem gruczołów piersiowych (tzw. ginekomastia),
• trudności z koncentracją i pogorszenie nastroju.

U kobiet interpretacja stężenia testosteronu jest bardziej złożona. Wynik należy zawsze oceniać w kontekście objawów oraz przyczyny wykonania badania.

Wśród najczęstszych przyczyn obniżenia FTST znajdują się m.in.:

• niedorozwój jąder lub jajników,
• choroby genetyczne, np. zespół Klinefeltera,
• guzy lub mechaniczne uszkodzenia jąder, np. na skutek wypadku lub choroby wirusowej,
• guzy lub inne choroby przysadki i podwzgórza,
• zaburzenia w pracy nadnerczy,
• hiperprolaktynemia,
• uwarunkowania genetyczne,
• zmiany związane ze starzeniem się organizmu,
• niehigieniczny tryb życia, np. spożywanie alkoholu, palenie papierosów, niezdrowe nawyki żywieniowe.

Wolny testosteron – przyczyny i objawy nadmiaru u kobiet i mężczyzn

Podwyższony poziom testosteronu u kobiet objawia się w postaci tzw. wirylizacji, czyli pojawienia się u nich cech standardowo przypisywanych mężczyznom:

• obniżenia barwy głosu,
• zmian w budowie ciała,
• pojawienia się męskiego typu owłosienia (tzw. hirsutyzmu),
• łysienia.

Podwyższone stężenie testosteronu może mieć różne przyczyny i powinno być interpretowane z uwzględnieniem płci, objawów oraz stężenia SHBG. U kobiet częstą przyczyną hiperandrogenizmu jest zespół policystycznych jajników (PCOS), natomiast znacznie podwyższone wartości mogą wymagać wykluczenia innych przyczyn, w tym chorób jajników lub nadnerczy.

U mężczyzn podwyższone stężenie testosteronu może być związane m.in. z przyjmowaniem preparatów zawierających androgeny.

Wolny testosteron – badanie i normy

Na badanie poziomu wolnego testosteronu można zgłosić się do punktu pobrań bez wcześniejszego przygotowania. W diagnostyce zaburzeń testosteronu u mężczyzn krew najlepiej pobrać rano, zwykle między godziną 7:00 a 10:00. Oznaczenie testosteronu całkowitego powinno być wykonywane na czczo, zgodnie z zaleceniami dotyczącymi przygotowania do badania. W przypadku nieprawidłowego wyniku zaleca się jego potwierdzenie w kolejnym oznaczeniu. Norma dla wolnego testosteronu zależy od płci i powinna mieścić się w następujących zakresach referencyjnych:

• dla kobiet: 0,2–1,5 pg/ml,
• dla mężczyzn 2,6–10 pg/ml.

Zakres referencyjny wolnego testosteronu zależy od płci, wieku oraz zastosowanej metody oznaczenia lub wyliczenia. Z tego względu wynik należy interpretować przede wszystkim w odniesieniu do zakresu referencyjnego podanego przez konkretne laboratorium.

Metoda oznaczenia ma znaczenie dla wiarygodności wyniku – bezpośrednie metody immunochemiczne nie są zalecane do dokładnej oceny wolnego testosteronu. Za najbardziej wiarygodną metodę uznaje się dializę równowagową, natomiast w praktyce klinicznej często stosuje się obliczanie wolnego testosteronu na podstawie stężenia testosteronu całkowitego i SHBG.

Jakie badania wykonać razem z wolnym testosteronem?

Wolny testosteron warto oceniać razem z testosteronem całkowitym oraz SHBG, które pomaga interpretować jego stężenie. W zależności od przyczyny wykonywania badań lekarz może również zalecić oznaczenie LH, FSH, prolaktyny, estradiolu oraz TSH. Dobór badań zależy od objawów i płci pacjenta.

Przyczyny odchyleń od normy w badaniu wolnego testosteronu – najczęściej zadawane pytania

Kiedy najlepiej wykonać badanie wolnego testosteronu?

Badanie najlepiej wykonać w godzinach porannych, ponieważ stężenie testosteronu zmienia się w ciągu dnia.

Czy poziom wolnego testosteronu zmienia się z wiekiem?

Tak, poziom wolnego testosteronu może stopniowo obniżać się wraz z wiekiem, szczególnie u mężczyzn. Na jego stężenie wpływają również m.in. masa ciała, stan zdrowia oraz poziom SHBG.

Czy stres, sen i aktywność fizyczna mogą wpływać na wynik wolnego testosteronu?

Tak, niedobór snu, silny stres oraz intensywny wysiłek fizyczny mogą wpływać na gospodarkę hormonalną i przejściowo zmieniać stężenie testosteronu. Dlatego wynik należy interpretować z uwzględnieniem aktualnego stanu zdrowia i warunków wykonania badania.

Czy nieprawidłowy poziom wolnego testosteronu może utrudniać zajście w ciążę?

Tak, zaburzenia stężenia testosteronu mogą wiązać się z nieprawidłową funkcją jąder i obniżeniem płodności u mężczyzny. Sam wynik wolnego testosteronu nie pozwala jednak ocenić płodności – w razie problemów z poczęciem podstawowym badaniem jest badanie nasienia, a dalszą diagnostykę dobiera lekarz.