Koagulogram – wskazania do badania, interpretacja wyników, normy

Koagulogram to pakiet dziewięciu szczegółowych oznaczeń, których wyniki umożliwią dokonanie oceny stanu układu krzepnięcia krwi w organizmie. Badanie zaleca się pacjentom, u których planuje się przeprowadzanie zabiegu chirurgicznego, z podejrzeniem chorób wątroby, niedoborami witaminy K lub tym, którzy mimo braku urazu zauważają na swoim ciele siniaki lub wybroczyny.  Ile kosztuje badanie, jak należy się do niego przygotować i jak interpretować wyniki koagulogramu? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

1. Co to jest koagulogram i jakie badania obejmuje?
2. Wskazania do wykonania koagulogramu
3. Koagulogram – cena i refundacja
4. Koagulogram – interpretacja wyników badania
5. Diagnostyka zaburzeń krzepliwości – jakie są inne badania?
6. Diagnostyka zaburzeń krzepliwości – najczęściej zadawane pytania

Koagulogram to badanie krwi, oceniające jej zdolność do krzepnięcia. Jest ono zalecane wszystkim pacjentom poddawanym operacjom i zabiegom chirurgicznym. Warto je również wykonać w przypadku zaobserwowania spontanicznego pojawiania się siniaków, krwotoków z nosa lub przedłużających się miesiączek. Koagulogram pozwala ocenić czy źródłem tych dolegliwości są zaburzenia dotyczące układu krzepnięcia, czy też ich przyczyna problemu leży gdzieś indziej.

Co to jest koagulogram i jakie badania obejmuje?

Do prawidłowego przebiegu procesu krzepnięcia krwi konieczne jest współdziałanie ściany naczynia krwionośnego, płytek krwi oraz czynników krzepnięcia produkowanych głównie w wątrobie i obecnych w osoczu. W celu oceny funkcjonowania osoczowych elementów układu krzepnięcia wykonuje się badania koagulologiczne. Zestaw podstawowych parametrów oceniających hemostazę nazywany jest koagulogramem.

W jego skład najczęściej wchodzą oznaczenia takie jak:

• APTT,
• PT (INR),
• fibrynogen,
• czas trombinowy (TT).

W zależności od wskazań klinicznych badanie może być rozszerzone o dodatkowe parametry oceniające układ krzepnięcia i fibrynolizy, takie jak:

• antytrombina III,
• białko C,
• białko S,
• D-dimery,
• czas reptilazowy,
• czas rekalcynacji osocza (CK) – obecnie rzadziej stosowany.

Wskazania do wykonania koagulogramu

1. Wykonanie koagulogramu zaleca się pacjentom przed planowanymi zabiegami operacyjnymi, aby ocenić ryzyko krwawienia lub krwotoku.
2. Badanie wykonuje się również u osób z objawami skazy krwotocznej, takimi jak:
   • samoistne krwawienia z nosa lub dziąseł,
   • łatwe powstawanie siniaków,
   • wybroczyn na skórze i błonach śluzowych.
3. Koagulogram znajduje zastosowanie także u kobiet z obfitymi lub przedłużającymi się krwawieniami miesiączkowymi oraz u pacjentów z podejrzeniem chorób wątroby, niedoboru witaminy K, wrodzonych zaburzeń krzepnięcia lub nadkrzepliwości krwi.
4. Wykonuje się go również u osób przyjmujących leki wpływające na krzepnięcie, w tym antykoagulanty oraz wybrane leki hormonalne.

Czy lekarz rodzinny może zlecić koagulogram?

Tak, lekarz podstawowej opieki zdrowotnej może zlecić wykonanie koagulogramu, jeśli istnieją wskazania kliniczne. W ramach refundacji wykonywane są podstawowe badania układu krzepnięcia, takie jak:

• czas protrombinowy (PT) wraz z INR,
• czas kaolinowo-kefalinowy (APTT),
• fibrynogen.

Jakie objawy powinny skłonić do wykonania tego badania?

Do wykonania koagulogramu powinny skłonić przede wszystkim objawy sugerujące zaburzenia krzepnięcia, takie jak:

• nawracające krwawienia z nosa lub dziąseł,
• nadmierna skłonność do powstawania siniaków,
• drobne wybroczyny na skórze,
• przedłużające się krwawienia po skaleczeniach,
• bardzo obfite miesiączki.

Koagulogram – cena i refundacja

Koagulogram może być wykonany w ramach refundacji Narodowego Funduszu Zdrowia, jeśli istnieją wskazania medyczne i zostanie zlecony przez lekarza. W przypadku wykonania badania prywatnie jego koszt zależy od zakresu oznaczeń, jednak podstawowy panel krzepnięcia jest badaniem, którego koszt zazwyczaj wynosi około 150-300 zł. 

Koagulogram – interpretacja wyników badania

PT – norma, za wysoki, za niski

PT, czyli czas protrombinowy, zwany też czasem tromboplastynowym, jest miarą zewnątrzpochodnego szlaku aktywacji protrombiny (w warunkach fizjologicznych aktywowanego podczas uszkodzenia tkanek), umożliwiającym wykrycie wrodzonych i nabytych niedoborów fibrynogenu oraz II, V, VII i X czynnika krzepnięcia. INR jest wartością znormalizowaną, co pozwala na porównywanie wyników między laboratoriami.

Norma: 12 – 17 sekund, jako czas Quicka: 70 –130%, jako INR: 0,8 – 1,2.

Wynik PT powyżej normy może wynikać z: wrodzonych lub nabytych skaz krwotocznych, chorób wątroby, dysfibrogenemii lub zaburzeń polimeryzacji fibrynogenu, ze stosowania leczenia z użyciem antykoagulantów i salicylanów, niedoborów witaminy K, zatrucia pochodnymi kumaryny, zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (tzw. DIC), oraz masywnej transfuzji krwi lub być dodatkowym objawem towarzyszącym białaczce, mocznicy lub chorobie Addisona-Biermera.

Wynik PT poniżej normy może wskazywać m.in. na: źle dobraną dawkę leku przeciwzakrzepowego, chorobę zakrzepowo-zatorową, nadkrzepliwość ciężarnych i okołoporodową lub zatorowość płucną.

APTT – czas kaolinowo-kefalinowy – norma, za wysoki, za niski

APTT, czyli czas częściowej tromboplastyny po aktywacji, nazywany także czasem kaolinowo-kefalinowym, służy do oceny wewnątrzpochodnej drogi aktywacji krzepnięcia i umożliwia wykrycie wrodzonych i nabytych niedoborów: II, V, VIII, IX, X, XI, XII czynnika krzepnięcia oraz fibrynogenu.

Norma: 26 – 40 sekund.

Wynik APTT powyżej normy może wynikać z: hemofilii typu A, B i C, niektórych postaci choroby von Willebrand’a, wrodzonych niedoborów fibrynogenu, chorób wątroby, niedoboru witaminy K, zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC), tocznia rumieniowatego układowego lub stosowanie leków przeciwzakrzepowych, takich jak heparyna, dabigatran, warfaryna czy acenokumarol.

Skrócenie czasu APTT może pojawić się jako rezultat niewłaściwego pobrania próbki lub wskazywać na nadkrzepliwość krwi, która z kolei może wynikać z wrodzonych niedoborów inhibitorów krzepnięcia albo być skutkiem innych chorób, takich jak niedoczynność tarczycy, nowotwory czy choroba zakrzepowo-zatorowa.

TT – czas trombinowy – norma, za wysoki, za niski

Badanie służy ocenie czasu potrzebnego do przemiany fibrynogenu w nierozpuszczalną fibrynę.

Norma: 16 – 20 sekund.

Wynik TT powyżej normy może wynikać z: leczenia lekami trombolitycznymi, niewydolności nerek lub wątroby, wrodzonych zaburzeń syntezy fibrynogenu, obecności nieprawidłowych form fibrynogenu, obecności produktów degradacji fibryny lub zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC).

Wynik TT poniżej normy może wskazywać na stany chorobowe związane z nadkrzepliwością krwi.

RT – czas reptylazowy – norma, za wysoki, za niski

Czas reptylazowy jest to czas krzepnięcia osocza po dodaniu do niego jadu żmii z gatunku Bothrops Atrox i jest modyfikacją oznaczenia czasu trombinowego. Jest on miarą przejścia fibrynogenu w włóknik i ulega podwyższeniu i obniżeniu w identycznych stanach chorobowych, co czas trombinowy. W przeciwieństwie do czasu trombinowego, na czas reptylazowy nie wpływa jednak stosowanie heparyny czy obecność antytrombin w osoczu.

Norma: 16 – 22 sekund.

AT III – antytrombomina – norma, za wysoki, za niski

Antytrombina III jest białkiem odpowiadającym m.in. za hamowanie aktywności trombiny w osoczu, przez co pełni ona rolę naturalnego antykoagulantu.

Norma: 0,19 – 0,31 g/l.

Wynik powyżej normy może wynikać z: hiperglobulinemii, leczenia warfaryną, niedoboru witaminy K lub wirusowego zapalenia wątroby.

Wynik poniżej normy może być skutkiem m.in.: dziedzicznego niedoboru antytrombiny III, niewydolności wątroby, niewydolności nerek, zespołu nerczycowego, zespołu wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC), chorób nowotworowych, zakrzepicy naczyń, rozległych oparzeń, krwotoków, leczenia heparyną lub długotrwale stosowanej antykoncepcji hormonalnej.

CK – czas rekalcynacji osocza – norma, za wysoki, za niski

Czas rekalcynacji obrazuje jak długo trwa krzepnięcie badanego osocza po dodaniu do niego jonów wapniowych i jest wykorzystywany do oceny działania osoczowych czynników krzepnięcia.

Norma: osocze cytrynianowe: 100 – 180 sekund, osocze bogatopłytkowe: 75 – 135 sekund.

Wynik CK powyżej normy może wynikać z: niedoboru osoczowych czynników krzepnięcia, niedoboru fibrynogenu lub leczenia antykoagulantami.

Podwyższone CK może wynikać ze stanów związanych z nadkrzepliwością krwi, które nie mają jednak uznanej wartości diagnostycznej.

Fibrynogen – norma, za wysoki, za niski

Norma: 1,8 – 4 g/l, czyli 180 – 400 mg/dl.

Podwyższony poziom fibrynogenu może wynikać z: obecności procesu zapalnego, infekcjom i urazom, a także szpiczaka lub zespołu nerczycowego. Do podwyższenia poziomu fibrynogenu może także dochodzić podczas ciąży, w trakcie stosowania antykoncepcji lub hormonalnej terapii zastępczej oraz terapii innymi preparatami leczniczymi z dodatkiem estrogenów.

Obniżony fibrynogen może być skutkiem wrodzonych skaz krwotocznych i innych chorób genetycznych (np. afibrynogenemii, hypofibrynogenemii) bądź wynikać z niewydolności wątroby, przebiegu DIC, powikłań położniczych, chorób nowotworowych lub zatrucia.

Diagnostyka zaburzeń krzepliwości – jakie są inne badania?

Podstawową ocenę układu krzepnięcia stanowią badania takie jak: PT (INR), APTT, fibrynogen, czas trombinowy (TT), a w wybranych przypadkach również czas reptilazowy (RT), antytrombina III (AT III) oraz – rzadziej stosowany obecnie – czas rekalcynacji osocza (CK). Badania te pozwalają na wstępną ocenę funkcjonowania osoczowych elementów hemostazy, jednak w wielu przypadkach konieczna jest pogłębiona diagnostyka.

W zależności od obrazu klinicznego, diagnostyka zaburzeń krzepnięcia może być rozszerzona o oznaczenia:

• aktywności poszczególnych czynników krzepnięcia (np. czynnik VIII, IX czy XI),
• badania w kierunku skazy krwotocznej lub trombofilii wrodzonej i nabytej, w tym ocenę białka C i białka S.

Diagnostyka zaburzeń krzepliwości – najczęściej zadawane pytania

Czy do koagulogramu trzeba być na czczo?

W większości laboratoriów zaleca się wykonanie koagulogramu na czczo (zwykle 8-12 godzin od ostatniego posiłku), choć nie zawsze jest to bezwzględny wymóg medyczny. Zaleca się jednak unikanie posiłków wysokotłuszczowych przed badaniem, ponieważ mogą one powodować przejściową lipemię i wpływać na jakość próbki oraz niektóre oznaczenia laboratoryjne.

Co oznacza podwyższony INR?

Podwyższony INR oznacza wydłużony czas krzepnięcia krwi. Najczęściej jest to efekt leczenia lekami przeciwzakrzepowymi (np. warfaryną), ale może również wskazywać na zaburzenia funkcji wątroby, niedobór witaminy K lub inne zaburzenia układu krzepnięcia.

Kiedy wykonuje się koagulogram?

Koagulogram wykonuje się przed zabiegami operacyjnymi, przy podejrzeniu zaburzeń krzepnięcia, w przypadku nawracających krwawień lub nadmiernej skłonności do siniaków, a także w trakcie leczenia lekami przeciwzakrzepowymi w celu monitorowania terapii.

Czy leki wpływają na wynik koagulogramu?

Tak, wiele leków może wpływać na wyniki koagulogramu. Dotyczy to przede wszystkim leków przeciwzakrzepowych (np. warfaryna, heparyna), ale także niektórych antybiotyków, leków przeciwzapalnych czy hormonalnych. Z tego względu zawsze należy poinformować lekarza o przyjmowanych lekach.

Jak interpretować niski APTT?

Skrócony APTT może sugerować stan nadkrzepliwości, jednak często ma również przyczyny przedanalityczne, takie jak nieprawidłowe pobranie próbki. Wymaga zawsze interpretacji w kontekście objawów klinicznych i pozostałych wyników badań układu krzepnięcia.