Niedoczynność tarczycy u dzieci – przyczyny, objawy, leczenie

Tarczyca jest niewielkim gruczołem, którego hormony odgrywają istotną rolę w regulacji metabolizmu, wzrostu i dojrzewania organizmu. Jej niedoczynność – czyli deficyt kluczowych hormonów – to nie tylko problem spowolnionego metabolizmu, ale przede wszystkim realne zagrożenie dla prawidłowego wzrostu, dojrzewania oraz rozwoju intelektualnego dziecka. W poniższym tekście wyjaśniamy, na jakie sygnały alarmowe rodzice powinni zwrócić szczególną uwagę. Jeśli niepokojącym zmianom zachowania towarzyszą inne objawy, takie jak zaburzenia wzrastania, przewlekłe zmęczenie, nietolerancja zimna czy zaparcia, warto omówić je z pediatrą.

1. Na czym polega niedoczynność tarczycy u dzieci?
2. Dlaczego prawidłowa praca tarczycy jest tak ważna u dziecka?
3. Przyczyny niedoczynności tarczycy u dzieci
4. Objawy niedoczynności tarczycy u dzieci – co powinno zwrócić uwagę rodzica?
5. Niedoczynność tarczycy u niemowlaka, dziecka i nastolatka – różnice w objawach
6. Jak rozpoznaje się niedoczynność tarczycy u dzieci?
7. Leczenie niedoczynności tarczycy u dzieci
8. Kiedy zgłosić się z dzieckiem do lekarza?
9. Diagnostyka i leczenie chorób tarczycy – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• że zaburzenia pracy gruczołu tarczowego u najmłodszych pacjentów to nie tylko kwestia spowolnionego metabolizmu, ale przede wszystkim realne zagrożenie dla ich rozwoju fizycznego i intelektualnego;
• jakie mechanizmy stoją za niedoborem kluczowych hormonów;
• dlaczego ten niepozorny narząd pełni funkcję swoistego dyrygenta całego organizmu dorastającego człowieka. 

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że wczesne rozpoznanie sygnałów ostrzegawczych oraz błyskawiczne podjęcie terapii pod ścisłą kontrolą specjalisty mogą uchronić dziecko przed nieodwracalnymi zmianami. Zdobędziesz również wiedzę umożliwiającą odróżnienie typowych etapów rozwoju i młodzieńczych kryzysów od patologicznych symptomów, które bezwzględnie wymagają interwencji pediatry lub endokrynologa.

Na czym polega niedoczynność tarczycy u dzieci?

Tarczyca to niewielki gruczoł o kształcie przypominającym motyla. Jest zlokalizowany w przedniej, dolnej części szyi i odpowiada za produkcję dwóch fundamentalnych hormonów – tyroksyny (T4) oraz trójjodotyroniny (T3). Ich wydzielanie jest ściśle kontrolowane przez przysadkę mózgową, która uwalnia tyreotropinę (TSH), czyli hormon stymulujący tarczycę do pracy.

Niedoczynność tarczycy u dzieci to stan patologiczny, w którym gruczoł nie jest w stanie wyprodukować wystarczającej ilości hormonów w stosunku do aktualnego zapotrzebowania intensywnie rosnącego organizmu lub ich działanie jest niewystarczające. Niedobór hormonów tarczycy powoduje spowolnienie wielu procesów metabolicznych i może wpływać na funkcjonowanie różnych narządów. Organizm przechodzi w swoisty tryb oszczędzania energii, co manifestuje się szeregiem zróżnicowanych dolegliwości ze strony wielu układów i narządów wewnętrznych.

Dlaczego prawidłowa praca tarczycy jest tak ważna u dziecka?

Rola hormonów tarczycowych u dorosłych ogranicza się głównie do regulowania przemiany materii. W przypadku populacji pediatrycznej sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana. Tyroksyna i trójjodotyronina to absolutnie kluczowe czynniki warunkujące prawidłowy rozwój ośrodkowego układu nerwowego, szczególnie w pierwszych trzech latach życia.

Ponadto substancje te ściśle współpracują z hormonem wzrostu (somatotropiną). Odpowiednie stężenie T3 i T4 w surowicy krwi jest niezbędne do prawidłowego wzrastania kości na długość, ich mineralizacji oraz terminowego dojrzewania szkieletu. Prawidłowa czynność tarczycy warunkuje również optymalną pracę mięśnia sercowego, utrzymanie właściwej temperatury ciała oraz dojrzewanie układu rozrodczego, co staje się szczególnie istotne w okresie pokwitania.

Przyczyny niedoczynności tarczycy u dzieci

Etiologia tego schorzenia u najmłodszych jest zróżnicowana i zazwyczaj dzieli się ją na dwie główne kategorie – wrodzoną oraz nabytą.

1. Wrodzona niedoczynność tarczycy występuje u noworodków i najczęściej wynika z zaburzeń embriologicznych. Tarczyca może w ogóle się nie wykształcić (agenezja), rozwinąć się w niewłaściwym miejscu, np. u nasady języka (ektopia), lub mieć nieprawidłową budowę (hipoplazja). Rzadszą przyczyną są wady genetyczne powodujące zaburzenia produkcji hormonów tarczycy mimo prawidłowo zbudowanego gruczołu.
2. Z kolei nabyta niedoczynność tarczycy u dziecka rozwija się w późniejszych latach życia. W krajach rozwiniętych, w tym w Polsce, zdecydowanie najczęstszą przyczyną jest przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, znane szerzej jako choroba Hashimoto. W przebiegu tego schorzenia układ odpornościowy pacjenta błędnie identyfikuje tkanki własnego gruczołu jako wroga i produkuje przeciwciała (anty-TPO i anty-TG), które stopniowo go niszczą.
3. Do rzadszych przyczyn nabytych należą:
   • przebyte radioterapie okolic szyi;
   • operacje tarczycy lub okolicy szyi, podczas których dochodzi do usunięcia lub uszkodzenia części gruczołu;
   • choroby przysadki mózgowej (niedoczynność wtórna);
   • znaczne, przewlekłe niedobory jodu w diecie.

Objawy niedoczynności tarczycy u dzieci – co powinno zwrócić uwagę rodzica?

Klasyczne, ogólnoustrojowe wskaźniki niedoboru hormonów tarczycy to:

• przewlekłe, nieuzasadnione zmęczenie, spadek tolerancji wysiłku oraz uogólniona apatia – dziecko staje się ospałe, wykazuje niechęć do zabaw fizycznych;
• zwiększenie masy ciała lub zwolnienie tempa jej utraty mimo prawidłowego sposobu odżywiania;
• szorstka, chłodna, łuszcząca się skóra (szczególnie na łokciach i kolanach);
• łamliwe i matowe włosy;
• nadmierne wypadanie włosów;
• uporczywe, przewlekłe zaparcia wynikające z patologicznego spowolnienia perystaltyki jelit;
• nietolerancja zimna – maluch narzeka na chłód nawet w dobrze ogrzewanych pomieszczeniach;
• problemy z koncentracją, nagłe pogorszenie wyników w nauce oraz obniżony nastrój.

Niedoczynność tarczycy u niemowlaka, dziecka i nastolatka – różnice w objawach

Obraz kliniczny choroby zmienia się wraz z wiekiem pacjenta, a poszczególne etapy rozwoju charakteryzują się odmienną specyfiką manifestacji niedoborów hormonalnych.

Wiek niemowlęcy: Wrodzona niedoczynność tarczycy może początkowo dawać niewiele charakterystycznych objawów, dlatego tak ważne są badania przesiewowe noworodków. Nieleczona wrodzona niedoczynność tarczycy może z czasem prowadzić do narastania objawów i zaburzeń rozwoju takich jak:

• przedłużająca się żółtaczka noworodkowa;
• powiększony, stale wysunięty z ust język (makroglosja);
• ochrypły płacz;
• obniżone napięcie mięśniowe, sprawiające wrażenie, że niemowlę przelewa się przez ręce.

Wiek przedszkolny i wczesnoszkolny: W tym przedziale wiekowym kluczowe objawy niedoczynności tarczycy u dzieci skupiają się wokół zaburzeń wzrastania. Zauważalne jest spowolnienie tempa wzrostu, przez co dziecko zaczyna spadać w siatkach centylowych i staje się wyraźnie niższe od rówieśników. Ponadto obserwuje się:

• opóźnione ząbkowanie;
• zmatowienie płytki paznokciowej;
• przewlekłe zaparcia;
• trudności z koncentracją;
• wolniejsze tempo pracy;
• pogorszenie funkcjonowania szkolnego.

Wiek nastoletni: U nastolatków symptomy w dużej mierze przypominają te występujące u osób dorosłych. Dominują problemy z masą ciała, chroniczne zmęczenie, obrzęki (zwłaszcza w okolicach powiek i rąk), suchość skóry. Niezwykle istotnym sygnałem są wszelkie zaburzenia dojrzewania płciowego – choroba może wywołać opóźnienie tego procesu, a u dziewczynek objawiać się wtórnym brakiem miesiączki i bardzo obfitymi, bolesnymi krwawieniami.

Jak rozpoznaje się niedoczynność tarczycy u dzieci?

Współczesna medycyna dysponuje doskonałymi narzędziami diagnostycznymi. Pierwszym i najważniejszym z nich jest obowiązkowy program badań przesiewowych noworodków. W 3–4 dobie życia pobiera się z pięty malucha kroplę krwi na specjalną bibułę. To rozwiązanie pozwala wykryć wrodzoną niedoczynność tarczycy, zanim pojawią się jakiekolwiek negatywne skutki dla układu nerwowego. Dzięki temu możliwe jest błyskawiczne wdrożenie leczenia.

Jeśli podejrzenie choroby pojawia się u starszego dziecka, proces diagnostyczny rozpoczyna się od pobrania krwi żylnej. Fundamentalne znaczenie ma oznaczenie stężenia tyreotropiny (TSH) oraz wolnej tyroksyny (fT4).

W celu ustalenia podłoża autoimmunologicznego (choroba Hashimoto), panel badań rozszerza się o oznaczenie miana przeciwciał anty-TPO oraz anty-TG. Uzupełnieniem oceny laboratoryjnej, szczególnie w przypadku choroby Hashimoto, może być jest bezinwazyjne, bezbolesne badanie ultrasonograficzne (USG), które pozwala specjaliście ocenić wielkość, strukturę oraz ukrwienie gruczołu.

Leczenie niedoczynności tarczycy u dzieci

Choć wizja przewlekłej choroby u dziecka często przeraża opiekunów, rokowania i możliwości terapeutyczne w tym obszarze są bardzo dobre. Podstawowym sposobem leczenia jest doustna terapia substytucyjna z wykorzystaniem lewotyroksyny. Jest to syntetyczny odpowiednik naturalnego hormonu, który po wchłonięciu z przewodu pokarmowego działa w ludzkim ciele identycznie jak ten produkowany przez zdrowy narząd.

Dawkowanie zależy od wieku, masy ciała oraz aktualnych wyników badań laboratoryjnych pacjenta. Ze względu na to, że dziecko nieustannie rośnie i rozwija się, zapotrzebowanie na hormon ulega dynamicznym zmianom. Wymaga to regularnych wizyt u specjalisty z dziedziny endokrynologii i diabetologii, kontroli stężenia hormonu TSH, fT4 i ft3 oraz oceny rozwoju dziecka, aby precyzyjnie modyfikować dawkę i unikać zarówno niedoleczenia, jak i przedawkowania (jatrogennej nadczynności).

Kiedy zgłosić się z dzieckiem do lekarza?

Warto skonsultować się z pediatrą, jeśli u dziecka utrzymują się objawy mogące sugerować zaburzenia hormonalne. Do lekarza POZ należy udać się niezwłocznie, jeśli zauważymy zahamowanie wzrostu, które nie pasuje do genetycznych uwarunkowań rodziny.

Zdecydowanym wskazaniem do wizyty jest również sytuacja, gdy wcześniej aktywne dziecko nagle staje się permanentnie ospałe, zasypia w ciągu dnia, ma problemy z zapamiętywaniem prostych informacji i gwałtownie przybiera na wadze bez zwiększenia podaży kalorii. Jeżeli dodatkowo obserwujemy u niego przewlekłe zaparcia, bladą i chłodną skórę oraz nadmierne wypadanie włosów, może być konieczne wykonanie panelu tarczycowego.

Diagnostyka i leczenie chorób tarczycy – najczęściej zadawane pytania

Jakie są pierwsze objawy niedoczynności tarczycy u dziecka?

Początkowe symptomy są z reguły niespecyficzne i łatwe do przeoczenia. Najczęściej obejmują ogólne spowolnienie, narastające uczucie zmęczenia, niechęć do podejmowania wysiłku fizycznego oraz subtelne trudności w koncentracji podczas nauki. Z czasem pojawiają się fizyczne objawy, takie jak sucha, szorstka skóra, skłonność do zaparć oraz uczucie ciągłego chłodu.

Czy niedoczynność tarczycy u dzieci da się wyleczyć?

W wielu przypadkach leczenie jest długotrwałe, jednak czas jego trwania zależy od przyczyny niedoczynności. Warto jednak wyraźnie podkreślić, że prawidłowo dobrane, systematyczne leczenie substytucyjne pozwala zwykle na prawidłowy wzrost, rozwój i funkcjonowanie dziecka. Zdarzają się również przejściowe formy zapaleń tarczycy, które mogą ulec samoistnej remisji.

Czy dziecko z niedoczynnością tarczycy powinno przyjmować jod?

Nie zawsze. Niekontrolowana suplementacja może okazać się wręcz szkodliwa. Jeżeli choroba wynika z deficytu jodu w diecie, odpowiednia podaż tego pierwiastka jest oczywiście uzasadniona. U dzieci z chorobami autoimmunologicznymi tarczycy nie zaleca się samodzielnego stosowania wysokich dawek jodu ani preparatów „na tarczycę” bez konsultacji z lekarzem. Każdą decyzję o podaniu preparatów jodowych należy bezwzględnie skonsultować z endokrynologiem.