Zapalenie osierdzia – czym jest i jak się objawia?

Osierdzie to podwójna błona surowicza workowatego kształtu, która obejmuje jak worek serce człowieka. Prościej mówiąc, osierdzie to worek, który otacza serce (często mówi się o worku osierdziowym). Zdarza się, że czasami dochodzi do chorób osierdzia. Jedną z takich chorób jest zapalenie osierdzia.

Czym jest osierdzie?

Osierdzie składa się z dwóch części, jest to osierdzie surowicze i osierdzie włókniste. Osierdzie surowicze zbudowane jest z cienkiej błony, która składa się z kolei z dwóch blaszek, jest to osierdzie ścienne i osierdzie trzewne, blaszki te płynnie przechodzą jedna w drugą. Pomiędzy tymi dwiema blaszkami osierdzia surowiczego znajduje się jama osierdzia, która jest wypełniona płynem. Dzięki obecności płynu komory serca mogą się swobodnie przesuwać w osierdziu w momencie, kiedy dochodzi do ich skurczu.

Osierdzie włókniste stanowi natomiast zewnętrzną warstwę osierdzia i zbudowane jest ono z tkanki łącznej. Osierdzie włókniste w razie ewentualnego urazu zapewnia sercu ochronę, ponadto też dzięki niemu serce ulega "osadzeniu" w otaczających je tkankach, jak również dzięki osierdziu włóknistemu serce rozszerza się tylko do bezpiecznych dla niego granic pod wpływem napływającej do niego krwi. 

Przyczyny zapalenia osierdzia

Bardzo często przyczyną zapalenia osierdzia są różnego rodzaju zakażenia. Mogą to być zatem zakażenia wirusowe, bakteryjne (w tym również gruźlica), grzybicze oraz pasożytnicze. Ponadto, częstą przyczyną zapalenia osierdzia są układowe choroby tkanki łącznej oraz inne procesy immunologiczne- toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalnie stawów, twardzina układowa, sarkoidoza oraz zapalenie naczyń. Dodatkowo przyczyną zapalenia osierdzia mogą też być zaburzenia metaboliczne, przede wszystkim jest to mocznicowe zapalenie osierdzia, jak również zapalenie osierdzia w przebiegu niedoczynności tarczycy oraz jadłowstrętu psychicznego, czyli anoreksji.

Do zapalenia osierdzia mogą też przyczyniać się nowotwory. Bardzo rzadko są to nowotwory pierwotne, takie jak miedzybłoniak osierdzia, a zdecydowanie częściej są to nowotwory wtórne, głownie rak płuca i rak piersi oraz chłoniaki. Także różnego rodzaju urazy mogą doprowadzić do zapalenia osierdzia, zdarza się, że do zapalenia dochodzi też na skutek przyczyn jatrogennych. Rzadko zapalenie osierdzia powstaje także na skutek stosowania niektórych leków, zaś często można je spotkać w przebiegu amyloidozy, tętniczego nadciśnienia płucnego, przewlekłej niewydolności serca oraz rozwarstwienia aorty. 

Jakie są objawy zapalenia osierdzia?

W przebiegu ostrego zapalenia osierdzia dominującym objawem jest ból, któremu często towarzyszy kaszel i duszność. Ból zlokalizowany jest za mostkiem lub też w okolicy uderzenia koniuszkowego serca, może promieniować do szyi i lewego barku. Ból ten jest ostry, kłujący, o zmiennym nasileniu. Nasila się on w czasie głębokiego wdechu, przy skręcaniu tułowia, w pozycji leżącej oraz w czasie kaszlu, zmniejsza się natomiast w pozycji siedzącej z pochyleniem tułowia do przodu. Ból ten zwykle bywa poprzedzony stanem podgorączkowym lub gorączką (zazwyczaj poniżej 39 st. C) oraz uczuciem ogólnego rozbicia, bólem mięśni i stawów.

W przewlekłym zapaleniu osierdzia ból w klatce piersiowej ma umiarkowane natężenie, ponadto pacjent odczuwa też uczucie nierównego bicia serca, tzw. kołatanie serca, oraz brak łaknienia, czasami obecna jest też utrata masy ciała. W czasie badania lekarz może stwierdzić tzw. tarcie osierdziowe. Jest ono jednak przemijające, często nie występuje w ogóle, a najlepiej jest słyszalne podczas wydechu, kiedy pacjent osłuchiwany jest przez lekarza w pozycji siedzącej, z lekkim pochyleniem tułowia do przodu.

W ostrym zapaleniu osierdzia może też wystąpić tamponada, czyli nagromadzenie się dużej ilości płynu w worku osierdziowym. W przypadku zapalenia osierdzia o etiologii infekcyjnej dodatkowo obecne są objawy towarzyszące zapaleniu mięśnia sercowego. 

W jaki sposób rozpoznaje się zapalenie osierdzia?

W badaniu ekg może być obecne uogólnione, poziome uniesienie odcinków ST oraz poziome obniżenie odcinków PQ, zmiany te jednak mogą ulegać ewolucji, mogą też być obecne inne zmiany. W sytuacji, kiedy dojdzie do nagromadzenia dużej ilości płynu w worku osierdziowym (pożywkę 250 ml), w wykonanym zdjęciu rtg klatki piersiowej sylwetka serca ulega poszerzeniu, serce przybiera butelkowaty kształt. Ponadto, wykonuje się też echokardiografie serca, czasami konieczne jest też badanie płynu osierdziowego oraz biopsja osierdzia. 

Jak leczy się zapalenie osierdzia?

W przypadku dużego ryzyka powikłań pacjent musi być koniecznie leczony w warunkach szpitalnych, natomiast jeśli ryzyko powikłań jest małe, możliwe jest leczenie ambulatoryjne z oceną odpowiedzi na leczenie przeciwzapalne po jednym tygodniu. W leczeniu zapalenia osierdzia wykorzystuje się leki, które działają przeciwzapalnie, mówi się wtedy o tzw. leczeniu nieswoistym. Do leków tych zalicza się niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz kwas acetylosalicylowy, jak również glikokortykosteroidy. Ponadto pacjent musi też ograniczyć swoją aktywność  fizyczną.

W leczeniu zapalenia osierdzia bardzo ważne jest też leczenie swoiste, czyli leczenie, które ma za zadanie wyeliminować przyczynę , która doprowadziła do zapalenia. Zatem w przypadku mocznicowego zapalenia osierdzia należy zwiększyć ilość dializ, co powinno doprowadzić do ustąpienia objawów zwykle w przeciągu jednego, dwóch tygodni. W przypadku innych chorób doprowadzających  do zapalenia osierdzia stosuje się właściwe leczenie przyczynowe, które spowoduje ustępowanie dolegliwości.