Retinoidy – czym są i jak działają? Zastosowanie retinoidów w dermatologii i kosmetyce

Współczesna kosmetologia i dermatologia nieustannie poszukują składników, które w sposób kompleksowy odpowiedzą na potrzeby skóry starzejącej się i problematycznej. Wśród substancji o najlepiej udokumentowanym działaniu naukowym niezmiennie króluje witamina A i jej pochodne. Retinoidy, bo o nich mowa, od lat stanowią złoty standard w terapiach przeciwzmarszczkowych i przeciwtrądzikowych, oferując szerokie spektrum działania – od stymulacji odnowy komórkowej po regulację pracy gruczołów łojowych.

1. Czym są retinoidy?
2. Jak działają retinoidy?
3. Przy jakich dolegliwościach skórnych stosować retinoidy?
4. Pielęgnacja skóry z zastosowaniem retinoidów
5. Jakie są efekty stosowania kosmetyków z retinoidami?
6. Przeciwwskazania do stosowania retinoidów
7. Retinoidy – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym dokładnie są retinoidy, jak dzielimy je na generacje i czym różnią się poszczególne formy witaminy A;
• w jaki sposób retinoidy oddziałują na komórki skóry, wpływają na redukcję zmarszczek i leczenie trądziku;
• jak prawidłowo wprowadzić te substancje do pielęgnacji, aby zminimalizować ryzyko podrażnień (proces retynizacji);
• jakie są przeciwwskazania do stosowania retinoidów oraz z jakimi składnikami aktywnymi nie należy ich łączyć.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, kto powinien stosować retinol i jak włączyć tę substancję do swojej rutyny pielęgnacyjnej.

Czym są retinoidy?

Retinoidy to grupa związków chemicznych, które są pochodnymi witaminy A lub wykazują podobną do niej aktywność biologiczną. Związki te mogą być pochodzenia naturalnego lub syntetycznego. W organizmie człowieka witamina A nie jest syntetyzowana samodzielnie, dlatego musi być dostarczana z zewnątrz – w diecie w postaci estrów retinylu (produkty odzwierzęce) lub jako prowitamina A, czyli beta-karoten (produkty roślinne).

W kosmetologii i dermatologii retinoidy dzieli się na generacje, biorąc pod uwagę ich budowę chemiczną oraz właściwości:

• I generacja (retinoidy naturalne, nieselektywne) – do tej grupy należą retinol (witamina A), retinal (aldehyd retinowy), tretinoina (kwas retinowy) oraz izotretinoina i alitretynoina. Są to związki monoaromatyczne, które w organizmie ulegają przemianom metabolicznym.
• II generacja (retinoidy monoaromatyczne, syntetyczne) – syntetyczne analogi witaminy A, w których pierścień cykloheksenu zastąpiono pierścieniem benzenu. Do tej grupy zalicza się m.in. etretynat i acytretynę, stosowane głównie w leczeniu łuszczycy.
• III generacja (retinoidy poliaromatyczne) – to związki syntetyczne o selektywnym działaniu receptorowym, takie jak adapalen, tazaroten czy beksaroten. Substancje te są składnikami leków wydawanych na receptę i są powszechnie wykorzystywane w dermatologicznym leczeniu trądziku.

W kosmetykach najczęściej spotykamy retinol, retinal oraz estry retinylu (np. palmitynian retinylu, octan retinylu), natomiast silniejsze formy, jak tretinoina czy izotretinoina, występują w lekach wydawanych na receptę.

Jak działają retinoidy?

Mechanizm działania retinoidów opiera się na ich zdolności do przenikania przez warstwę rogową naskórka i oddziaływania na specyficzne receptory jądrowe w komórkach. Aby retinoidy nałożone na skórę mogły zadziałać, muszą zostać przekształcone w formę aktywną biologicznie, czyli kwas retinowy (tretinoinę).

Każdy etap tej przemiany wymaga udziału odpowiednich enzymów występujących w skórze. Z tego powodu poszczególne formy witaminy A różnią się siłą działania – retinol jest około 20 razy słabszy od kwasu retinowego, a estry działają jeszcze łagodniej.

Po dotarciu do wnętrza komórki i przekształceniu do kwasu retinowego, substancja ta wiąże się z receptorami jądrowymi:

• RAR (receptory kwasu retinowego) – występujące w trzech podtypach: α, β i γ;
• RXR (receptory retinoidowe X).

Aktywacja tych receptorów wpływa na transkrypcję genów, co prowadzi do szeregu zmian w funkcjonowaniu skóry. Retinoidy regulują procesy podziałów komórkowych (proliferację), różnicowania się komórek oraz ich złuszczania. W naskórku przyspieszają cykl odnowy, co skutkuje szybszym usuwaniem martwych komórek i wygładzeniem powierzchni skóry. W skórze właściwej stymulują fibroblasty do produkcji kolagenu i elastyny, a także hamują aktywność metaloproteinaz – enzymów odpowiedzialnych za rozkład włókien kolagenowych.

Przy jakich dolegliwościach skórnych stosować retinoidy?

Dzięki wielokierunkowemu działaniu retinoidy znajdują zastosowanie w leczeniu wielu problemów skórnych.

Trądzik pospolity

Retinoidy są kluczowym elementem walki z trądzikiem. Działają komedolitycznie, czyli hamują powstawanie mikrozaskórników oraz zmniejszają liczbę już istniejących zmian. Normalizują proces rogowacenia ujść mieszków włosowych, co zapobiega ich czopowaniu przez martwy naskórek i sebum. Dodatkowo retinoidy wykazują działanie przeciwzapalne i pośrednio ograniczają rozwój bakterii Cutibacterium acnes (wcześniej Propionibacterium acnes). W terapii trądziku stosuje się zarówno leczenie miejscowe (np. adapalen, tretinoina), jak i ogólne (izotretinoina doustna) w cięższych przypadkach.

Fotostarzenie i zmarszczki

Promieniowanie UV jest główną przyczyną przedwczesnego starzenia się skóry. Objawy fotostarzenia obejmują zmarszczki, utratę elastyczności oraz przebarwienia. Retinoidy, zwłaszcza tretinoina i retinol, są w stanie częściowo odwrócić te procesy, ponieważ stymulują syntezę kolagenu typu I i III oraz elastyny, dzięki czemu poprawiają gęstość i jędrność skóry. Badania wykazują, że regularne stosowanie retinoidów prowadzi do pogrubienia żywych warstw naskórka i spłycenia zmarszczek.

Przebarwienia

Retinoidy są skuteczne w redukcji hiperpigmentacji. Przyspieszają proces odnowy naskórka i ułatwiają usuwanie komórek z nagromadzonym barwnikiem (melaniną). Ponadto hamują transport melaniny z melanocytów do keratynocytów oraz wpływają na jej prawidłowy rozkład w skórze, co prowadzi do wyrównania kolorytu.

Pielęgnacja skóry z zastosowaniem retinoidów

Wprowadzenie retinoidów do pielęgnacji wymaga przestrzegania ściśle określonych zasad, aby uniknąć silnego podrażnienia, znanego jako retinoidowe zapalenie skóry. Kluczem jest proces retynizacji, czyli stopniowe budowanie tolerancji skóry na ten składnik aktywny.

Zasady bezpiecznego stosowania:

1. Najniższe stężenie na start – kurację zawsze należy rozpoczynać od najniższych dostępnych stężeń.
2. Stopniowe wprowadzanie – należy zacząć od stosowania produktu 2 razy w tygodniu i stopniowo zwiększać częstotliwość w miarę adaptacji skóry.
3. Aplikacja na suchą skórę – retinoidy nakłada się na czystą i całkowicie osuszoną skórę, najlepiej 20–30 minut po umyciu twarzy. Wilgoć może zwiększać penetrację składnika i potęgować podrażnienia.
4. Niewielka ilość – wystarczy ilość wielkości ziarnka grochu na całą twarz.
5. Ochrona przeciwsłoneczna – podczas kuracji retinoidami warstwa rogowa naskórka ulega ścieńczeniu, co zwiększa wrażliwość na promieniowanie UV. Codzienne stosowanie kremów z wysokim filtrem (SPF 30–50) jest bezwzględnie konieczne.
6. Nawilżanie – retinoidy mogą powodować przesuszenie i naruszenie bariery hydrolipidowej. Równolegle należy stosować preparaty nawilżające i regenerujące (emolienty), zawierające np. ceramidy, kwas hialuronowy czy pantenol.

Jakie są efekty stosowania kosmetyków z retinoidami?

Efekty działania retinoidów nie są widoczne natychmiast. Pierwsze oznaki poprawy stanu skóry można zauważyć zazwyczaj po około 4–6 tygodniach regularnego stosowania, jednak na pełne rezultaty przeciwzmarszczkowe trzeba poczekać znacznie dłużej, często od 3 do 6 miesięcy, a nawet rok.

Systematyczne stosowanie preparatów z retinoidami przynosi następujące korzyści:

• wygładzenie tekstury skóry – skóra staje się gładsza, a pory mniej widoczne dzięki normalizacji procesu rogowacenia;
• poprawa jędrności i elastyczności – zwiększona produkcja kolagenu i elastyny sprawia, że skóra odzyskuje napięcie;
• redukcja trądziku – zmniejszenie liczby zaskórników i stanów zapalnych;
• rozjaśnienie przebarwień – wyrównanie kolorytu cery i redukcja plam pigmentacyjnych;
• pogrubienie naskórka – wzrost grubości żywych warstw naskórka poprawia funkcje ochronne skóry.

Przeciwwskazania do stosowania retinoidów

Mimo wysokiej skuteczności retinoidy nie są odpowiednie dla każdego. Istnieją bezwzględne przeciwwskazania do ich stosowania, szczególnie w formie doustnej, ale ostrożność zalecana jest również przy preparatach do stosowania zewnętrznego.

• Ciąża i karmienie piersią – retinoidy doustne wykazują udowodnione działanie teratogenne (uszkadzające płód). Stosowanie ich w ciąży jest całkowicie zakazane. W przypadku preparatów miejscowych, choć wchłaniają się w niewielkim stopniu, również zaleca się ich odstawienie na czas ciąży i laktacji ze względów bezpieczeństwa.
• Alergia na składniki preparatu – choć sama witamina A rzadko wywołuje reakcje alergiczne, uczulenie może dotyczyć substancji pomocniczych zawartych w kosmetyku (np. konserwantów, kompozycji zapachowych).
• Nadwrażliwość i uszkodzona bariera ochronna – osoby z bardzo reaktywną skórą, aktywnym AZS czy silnie uszkodzoną barierą hydrolipidową powinny wstrzymać się z kuracją do czasu wyciszenia stanów zapalnych.
• Aktywne stany zapalne skóry – ostre infekcje wirusowe, bakteryjne lub grzybicze w miejscu aplikacji produktu mogą ulec zaostrzeniu.
• Ekspozycja na słońce – planowane intensywne opalanie jest przeciwwskazaniem do rozpoczynania kuracji.

Retinoidy – najczęściej zadawane pytania

Czy retinoidy mają skutki uboczne?

Tak, stosowanie retinoidów wiąże się z ryzykiem wystąpienia tzw. retinoidowego zapalenia skóry. Do najczęstszych objawów należą suchość, zaczerwienienie, pieczenie, świąd oraz nadmierne złuszczanie naskórka. Warto zachować czujność w przypadku nagłego pogorszenia stanu cery i pojawienia się nowych niedoskonałości, co potocznie nazywa się wysypem. Nie należy interpretować tego zjawiska jako przyspieszonego oczyszczania się skóry, lecz jako sygnał ostrzegawczy. Wysyp zazwyczaj świadczy o tym, że bariera hydrolipidowa jest uszkodzona, zastosowane stężenie retinoidu jest zbyt wysokie lub preparat nakładany jest zbyt często. W takiej sytuacji konieczne jest zmniejszenie częstotliwości aplikacji i skupienie się na silnej regeneracji naskórka aż do momentu zbudowania przez skórę tolerancji.

Z czym nie łączyć retinoidów?

Podczas kuracji retinoidami należy unikać łączenia ich w jednej rutynie pielęgnacyjnej z innymi składnikami o działaniu drażniącym lub złuszczającym. Należy zachować ostrożność przy stosowaniu kwasów AHA i BHA (np. kwas glikolowy, salicylowy), nadtlenku benzoilu oraz silnych peelingów mechanicznych. Takie połączenia mogą prowadzić do uszkodzenia bariery naskórkowej i silnego podrażnienia. Bezpieczne jest natomiast łączenie retinoidów z kwasem hialuronowym, ceramidami czy niacynamidem, który może łagodzić ich działanie drażniące.

Jakie retinoidy na początek?

Osobom rozpoczynającym przygodę z retinoidami zaleca się wybór łagodniejszych form takich jak estry retinolu (np. palmitynian retinylu, propionian retinylu) lub niskich stężeń retinolu (0,1–0,3%) czy retinalu (0,05–0,1%). Retinal (retinaldehyd) jest ciekawą alternatywą, ponieważ wymaga tylko jednej konwersji do kwasu retinowego, działa szybciej niż retinol, a jednocześnie wykazuje mniejszy potencjał drażniący.

Czy retinoidy można stosować codziennie?

Docelowo tak, jednak do takiej częstotliwości należy dochodzić stopniowo. Na początku kuracji zaleca się aplikację co 3–4 dni. Dopiero gdy skóra nie reaguje podrażnieniem, produkt można zacząć stosować co drugi dzień, a finalnie przejść do codziennego stosowania wieczorem.

Jakie są naturalne retinoidy?

Często mianem „naturalnego retinolu” określa się bakuchiol – roślinny związek pozyskiwany z nasion Psoralea corylifolia. Choć chemicznie nie jest retinoidem, wykazuje podobne działanie na poziomie ekspresji genów. Stymuluje produkcję kolagenu i działa przeciwzapalnie, ale nie wywołuje typowych dla retinoidów skutków ubocznych. Źródłem naturalnych prekursorów witaminy A (prowitamin) są karotenoidy, w tym beta-karoten, występujące w olejach roślinnych i ekstraktach (np. z marchwi, rokitnika).